Hotline: 0963538839

Lùm xùm BOT giao thông: Bài toán có thể giải được, nếu…

Đầu tư theo phương thức BOT (Build-Operate-Transfer: Xây dựng - Vận hành - Chuyển giao), vốn là một chủ trương đúng nhằm phát triển kinh tế đối với các nước, nhất là nước đang phát triển. Tuy nhiên, sau gần chục năm du nhập Việt Nam, do cơ quan quản lý nhà nước lơi lỏng kiểm soát và do tha hóa của một số người có chức quyền, tại nhiều nơi nó đã và đang biến tướng, bị gán những biệt danh “bố ông trời”, “bắt ọe tiền”, “bà om tiền”…, trở thành một biểu tượng lợi ích nhóm.

Bẽ bàng tiền lẻ vây trạm thu phí

        Gần chục năm nay, hạ tầng giao thông hoàn thiện nhanh chưa từng thấy; đường cao tốc nhiều hơn, thời gian di chuyển của xe trên đường giảm đáng kể, công hàng đầu nhờ các con đường BOT. Nhưng đó cũng là khoảng thời gian đường BOT gây nhiều chuyện rắc rối, do các trạm BOT "ăn dày" mọc lên nhan nhản, đặt nhầm chỗ, dân không đi đường BOT vẫn phải trả tiền.

    Thời gian gần đây, tình trạng tài xế dùng tiền lẻ qua trạm thu phí có chiều hướng tăng, nhiều khi gây ùn tắc nghiêm trọng tại các đoạn đường có trạm thu phí BOT. Nếu những hiện tượng ấy nhiều lên, trật tự giao thông càng rối loạn, người tham gia giao thông càng có thêm nhiều cách phản ứng trên cơ sở pháp luật không cấm, trạm BOT kêu trời thì trời xa… Điển hình tại trạm thu phí Cai Lậy (Tiền Giang), hàng trăm trường hợp tài xế dùng tiền lẻ mua vé qua trạm thu phí; lãnh đạo Cty BOT đề nghị cơ quan chức năng xử phạt (nhưng luật nước không cho phép) những trường hợp này, trong khi chính doanh nghiệp BOT bị dân tố có nhiều sai phạm. Tại nhiều trạm BOT khác, người dân cũng phản ứng trạm thu phí dưới nhiều hình thức.Những nhà đầu tư (NĐT) BOT làm ăn đúng pháp luật cũng ít nhiều bị vạ lây, do tình trạng “gian thương móc túi người dân” ở một số trạm BOT không được cơ quan có thẩm quyền xử lý thỏa đáng.

       Bất bình của người dân về các trạm thu phí BOT không còn dừng ở một vài trạm. Đang thêm nhiều vấn đề, thể hiện qua phát ngôn, hành động của lãnh đạo Bộ GTVT, Bộ KH&ĐT trong giải quyết, xử lý những bất cập trong chính sách phát triển BOT và trong việc giám sát hoạt động các dự án này. Đã quá rõ những bất hợp lý trong đầu tư, thu phí, nhưng Bộ GTVT dường như đang cố bao biện. Hầu hết các dự án BOT thực hiện chỉ định thầu, bất chấp quy định của Luật Đấu thầu. Lãnh đạo Bộ GTVT nại rằng phải chỉ định thầu do tính cấp bách của dự án; nhưng ai tin công trình BOT nào cũng “cấp bách”, nhất là khi Thanh tra Chính phủ vừa cho biết, hơn 70 dự án đầu tư theo hình thức BOT và BT (Xây dựng - Chuyển giao) tại Bộ GTVT đều không chọn NĐT nào theo hình thức đấu thầu.

     Rất nhiều công trình (phòng chống bão lụt, xây dựng nguồn điện, bệnh viện, trường học...) cấp bách hơn BOT giao thông, nhưng hầu hết phải tổ chức đấu thầu để đảm bảo cạnh tranh, minh bạch, nâng cao hiệu quả đầu tư. Với cách giải thích như của lãnh đạo Bộ GTVT, người dân càng có lý khi ngờ các vị này chỉ nhằm bảo vệ, che giấu những việc chỉ định thầu tùy tiện, mang lợi cho NĐT và người trực tiếp chỉ định thầu. Về việc cố tình làm trái quy định của nhà nước (mỗi trạm thu phí BOT phải cách nhau ít nhất 70 km), Bộ GTVT cũng không giải thích hợp lý. Qua thanh tra mới đây nhất tại 7 dự án BOT, Thanh tra Chính phủ khẳng định phần lớn vị trí các trạm thu phí BOT quá gần nhau, không đảm bảo quy định trên, giá phí đều tăng nhanh. Hơn nữa, có những dự án chỉ trải thêm nhựa, sửa mặt đường và thu phí cao hơn cả mức thu ở đường cao tốc được đầu tư lớn, như dự án đường Pháp Vân - Cầu Giẽ. Thực tế này càng chứng minh cho phán đoán lâu nay của dân: Không ít CĐT làm ăn dối trá, tạm bợ được chỉ định thầu, lạm thu phí, gây thiệt hại lớn cho chủ phương tiện đi qua các tuyến này. Có nhiều chuyện thiếu minh bạch trong chỉ định thầu, kiểm tra, kiểm soát dự án BOT mà trách nhiệm chính thuộc lãnh đạo Bộ GTVT.

Chủ đầu tư “tay không bắt giặc”

          Dẫn kết quả khảo sát thực tế, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho biết, vốn tự có của NĐT BOT chỉ chiếm phần rất nhỏ, mang tính tượng trưng là chính; có dự án NĐT tham gia khi số vốn tự có chỉ chiếm 10 - 15% tổng đầu tư hàng nghìn tỷ đồng. Việc NĐT phải vay vốn để làm dự án đã khiến suất đầu tư mỗi km đường tăng cao và thời gian thu phí kéo dài. Báo cáo của Chính phủ cũng cho thấy phần lớn nguồn đầu tư thực hiện dự án BOT là từ ngân hàng, NĐT chỉ góp 10 - 15%. Bốn ngân hàng cho vay BOT lớn nhất là BIDV, Vietcombank, VietinBank và SHB chiếm 91% dư nợ; trong đó VietinBank và Vietcombank tốc độ tăng trưởng tín dụng vào dự án BOT, BT giao thông đang rất cao. Thường trực Ủy ban Tài chính & Ngân sách Quốc hội Trần Quang Chiểu cho biết thêm: Hiện có tình trạng chủ đầu tư vẽ ra vốn chủ sở hữu bằng cách vay tiền đâu đó rồi gửi ngân hàng; đến lúc vào làm dự án mới lộ ra “tay không bắt giặc”.

          Theo Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Lê Minh Hưng, đến cuối tháng 9/2017, dư nợ đối với các dự án BOT, BT giao thông 90.311 tỉ đồng, tăng 3,53% so cuối năm 2016, chiếm 1,46% tổng dư nợ trong nền kinh tế. Mặt khác, việc cấp tín dụng đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông, nhất là dự án BOT giao thông, tồn tại một số khó khăn và nhiều rủi ro. Khó khăn lớn nhất là năng lực tài chính của NĐT còn hạn chế, ít khả năng hỗ trợ dự án khi có biến động (tổng mức đầu tư tăng, giảm phí…); NĐT cũng không đảm bảo vốn chủ sở hữu khi tham gia dự án. Hiện, tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng mức đầu tư dự án BOT chỉ cần 10 -15% và phụ thuộc rất nhiều vào nguồn vốn vay tổ chức tín dụng. NHNN cho rằng Chính phủ và các cơ quan liên quan cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, như: sớm hoàn thiện cơ chế về đầu tư theo hình thức đối tác công-tư; xây dựng lộ trình triển khai các trạm thu phí không dừng tại tất cả các dự án BOT; tăng vốn chủ sở hữu tham gia dự án…

Cần sòng phẳng, minh bạch, hài hòa lợi ích  

    Đông đảo chuyên gia và nhà quản lý đều nhất trí, BOT phải thỏa mãn ba lợi ích: nhà nước, người dân và doanh nghiệp. Đặc biệt, không thể để BOT - một phương thức hiệu quả của thế giới - khi về Việt Nam lại bị biến tướng bởi tham nhũng và lơi ích nhóm.

     Giờ đây, dung mạo BOT Việt Nam đã hiện ra khá rõ với mọi mặt được và chưa được, đòi hỏi cấp lãnh đạo cao nhất vào cuộc chỉ đạo khắc phục, sửa chữa những mặt chưa được, phát huy mặt được, để BOT thực sự trở thành một trong những công cụ đắc lực phát triển kinh tế; đồng thời quy rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm tập thể, cá nhân sai phạm. Trước hết, lãnh đạo Bộ GTVT và các địa phương cần chỉ ra sai sót, trả lời công luận và nhận khuyết điểm. Bộ trưởng GTVT cần giải trình rõ vấn đề BOT trước Quốc hội. Tiếp đó, cần phải lập đoàn thanh tra cấp cao nhất của nhà nước, tổng rà soát mọi công đoạn BOT từ quy trình đấu thầu, hạch toán giá thành, chất lượng công trình và kiểm tra tài chính; tìm ra sai phạm và xử lý nghiêm minh; đồng thời tìm ra cái được để phát huy, cái chưa được để chấn chỉnh. Sau hàng loạt bất cập, sai phạm trong triển khai dự án BOT, lãnh đạo cấp cao nhất cần chỉ đạo các ngành và địa phương liên quan tiếp tục kiểm tra, xử lý thế nào để lập lại trật tự, đảm bảo quy định pháp luật về đầu tư, xây dựng, thu phí BOT hợp lý, bảo vệ lợi ích người dân, nghiêm minh pháp luật.

       Về lâu dài, cần có cơ chế ngăn ngừa tham nhũng và lợi ích nhóm từ các dự án BOT. Nếu làm đúng, làm tốt, làm chặt chẽ thì BOT sẽ thành công, đem lại lợi ích cho quốc gia; nếu nới lỏng sẽ nảy sinh tham nhũng rất lớn. Để ngăn chặn rủi ro đó, việc thiết kế, xây dựng các đề án, dự án BOT, nhà nước cần bỏ tiền ra làm; nhà nước đứng ra thuê chuyên gia, tư vấn hàng đầu (thậm chí 2 - 3 đơn vị tư vấn độc lập) để tính toán dự án, lưu lượng phương tiện; khi các việc đó hoàn thành thì nhà nước mới kêu gọi đầu tư, tổ chức đấu thầu; ai có năng lực, kinh nghiệm và vốn mới được làm. Có thế nhà nước mới chủ động tính toán chi phí, chủ động với con số lưu lượng xe cũng như đầu vào, đầu ra của dự án để quyết định mức phí hợp lý, hài hoà lợi ích nhà nước - doanh nghiệp - người dân. Nếu để doanh nghiệp làm hết và nhà nước chỉ thụ động xem xét thì dễ dẫn đến chi phí đầu vào bị đẩy lên cao, lưu lượng phương tiện bị hạ xuống thấp, rồi nhiều thứ tù mù tính toán khác, cuối cùng phí BOT bị đẩy lên mức cao nhất, thời gian thu phí dài nhất, lợi nhất cho doanh nghiệp.

 

                                                                                                       Đăng Nguyên

đọc tiếp tin khác