An toàn pháp lý – Nền tảng cho dòng vốn đầu tư tại Việt Nam

Trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 – Vietnam ADR Week 2026, Diễn đàn “Bức tranh đầu tư tại Việt Nam: An toàn pháp lý, quản trị rủi ro và giải quyết tranh chấp” đã đặt ra một vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với cộng đồng doanh nghiệp: làm thế nào để biến pháp luật, thể chế và cơ chế giải quyết tranh chấp thành nền tảng bảo đảm an toàn cho hoạt động đầu tư, kinh doanh.

An toàn pháp lý phải đi trước tranh chấp

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, GS.TS. Lê Hồng Hạnh – Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhấn mạnh, trong bối cảnh Việt Nam hội nhập ngày càng sâu rộng, môi trường đầu tư không chỉ cần cởi mở, ổn định mà còn phải có khả năng dự đoán. Theo ông, “thể chế là điểm nghẽn của những điểm nghẽn”; muốn phát triển bền vững, “luật chơi phải phù hợp, minh bạch, công bằng để doanh nghiệp, nhà đầu tư có khả năng tiên liệu, nhận diện và kiểm soát rủi ro”.

Từ góc nhìn đó, an toàn pháp lý không còn là yêu cầu kỹ thuật của riêng giới luật sư hay bộ phận pháp chế doanh nghiệp. Đây đang trở thành một tiêu chí cạnh tranh của môi trường đầu tư, bởi nhà đầu tư không chỉ nhìn vào tiềm năng thị trường, chi phí sản xuất hay ưu đãi chính sách, mà còn quan tâm sâu sắc đến mức độ ổn định, minh bạch và khả năng thực thi của hệ thống pháp luật.

Theo đó, Việt Nam tiếp tục là điểm sáng tăng trưởng với GDP năm 2025 đạt 8,02%, kim ngạch xuất nhập khẩu vượt 930 tỷ USD, hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động và 297.500 doanh nghiệp gia nhập hoặc quay lại thị trường trong năm 2025. Những con số này cho thấy sức bật của nền kinh tế, đồng thời phản ánh nhu cầu ngày càng lớn về một hệ sinh thái pháp lý đủ an toàn để nâng đỡ sự phát triển của khu vực doanh nghiệp.

Một điểm đáng chú ý trong thông điệp khai mạc của GS.TS. Lê Hồng Hạnh là cách tiếp cận mới về vai trò của trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế. Theo ông, VIAC “không đi tìm kiếm nhiều tranh chấp hơn để giải quyết”, mà hướng tới việc hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro pháp lý, hạn chế tranh chấp phát sinh, qua đó góp phần xây dựng môi trường kinh doanh an toàn, minh bạch và ổn định hơn.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn. Bởi nhiều tranh chấp thương mại, đầu tư không nhất thiết phát sinh từ xung đột lợi ích ngay từ đầu, mà bắt nguồn từ việc các bên không nhận diện đầy đủ rủi ro pháp lý khi lựa chọn mô hình đầu tư, đàm phán hợp đồng, xác lập thẩm quyền ký kết, quản trị hồ sơ, chứng cứ hoặc tổ chức thực hiện nghĩa vụ.

Từ góc độ thực hành pháp lý, Luật sư Vũ Lê Bằng – Luật sư điều hành Công ty Luật Nishimura & Asahi Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh, Trọng tài viên VIAC cho rằng rủi ro pháp lý trong đầu tư, kinh doanh cần được nhìn nhận xuyên suốt vòng đời dự án. Một dự án có thể đồng thời phát sinh nhiều chế định pháp luật chồng lấn, từ gia nhập thị trường, cấu trúc giao dịch, quyền sử dụng đất, xây dựng, phòng cháy chữa cháy, môi trường, thuế, hải quan, ngoại hối, lao động, dữ liệu, cạnh tranh cho đến giải quyết tranh chấp và thi hành.

Đáng chú ý, ông Vũ Lê Bằng chỉ ra nhiều nguyên nhân thực tiễn thường dẫn đến tranh chấp tại Việt Nam, như vi phạm thẩm quyền ký kết, tài liệu pháp lý không thống nhất, điều khoản mẫu nước ngoài chưa được điều chỉnh phù hợp với pháp luật Việt Nam, thông báo chậm hoặc không chính thức, thiếu hụt chứng cứ như email, biên bản, hóa đơn, nhật ký, phê duyệt và trao đổi nội bộ. Từ đó, ông nhấn mạnh thông điệp có tính cảnh báo: “Chiến lược tốt nhất là chuẩn bị cho tranh chấp trước khi tranh chấp phát sinh”.

Thông điệp này đặc biệt phù hợp trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam đang tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng, các giao dịch xuyên biên giới và những mô hình kinh doanh mới. Khi quy mô giao dịch lớn hơn, đối tác đa dạng hơn, pháp luật điều chỉnh phức tạp hơn, thì năng lực quản trị rủi ro pháp lý phải được coi là một phần của năng lực quản trị doanh nghiệp.

Từ “xử lý sự cố” sang “đồng hành kiến tạo”

Ở bình diện rộng hơn, ông Đậu Anh Tuấn – Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhận định Việt Nam đang bước vào một chu kỳ cải cách thể chế có chiều sâu. Trong tài liệu trình bày, ông nhấn mạnh ba thông điệp: “chu kỳ cải cách thể chế sâu nhất trong 20 năm”, “an toàn pháp lý cho kinh tế” và “2026–2028 là cửa sổ cơ hội”.

Theo phân tích từ VCCI, cải cách thể chế thời gian qua không chỉ thể hiện ở số lượng văn bản được sửa đổi, bổ sung, mà còn ở chuyển động tư duy quản lý. Những cải cách liên quan đến quy hoạch, đất đai, thực phẩm, xây dựng, thuế giá trị gia tăng, cắt giảm thủ tục hành chính và kết nối dữ liệu cho thấy nỗ lực tháo gỡ điểm nghẽn, giảm chi phí tuân thủ, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, bức tranh cải cách cũng đặt ra yêu cầu mới đối với giới hành nghề pháp lý. Khi chính sách thay đổi nhanh, doanh nghiệp cần những đối tác có khả năng theo dõi, phân tích, cảnh báo và tư vấn kịp thời. Vai trò của luật sư, trọng tài viên, hòa giải viên vì vậy không chỉ là tham gia khi tranh chấp đã xảy ra, mà phải dịch chuyển từ “xử lý sự cố” sang “đồng hành kiến tạo”. Đây cũng là thông điệp được nhấn mạnh trong tài liệu của VCCI: “Rủi ro pháp lý đang được tái cấu trúc có lợi cho nhà đầu tư. Vai trò luật sư: từ ‘xử lý sự cố’ đến ‘đồng hành kiến tạo’”.

Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp, tài liệu tại Diễn đàn cũng cho thấy ADR đang ngày càng trở thành công cụ chiến lược trong quản trị rủi ro. Theo số liệu được trình bày, VIAC ghi nhận 532 vụ tranh chấp trong năm 2025, trong đó 48,5% có sự tham gia của vốn FDI hoặc nhà đầu tư nước ngoài; VMC ghi nhận 42 vụ trong giai đoạn 2018–2025, với 40,48% có sự tham gia của vốn FDI hoặc nhà đầu tư nước ngoài.

Điều đó cho thấy, cùng với sự mở rộng của dòng vốn đầu tư và các giao dịch quốc tế, nhu cầu về cơ chế giải quyết tranh chấp chuyên nghiệp, linh hoạt, bảo mật và có khả năng thi hành ngày càng trở nên cấp thiết. Trọng tài, hòa giải, thương lượng và các mô hình kết hợp như Med-Arb, Arb-Med-Arb không chỉ là “kênh xử lý” khi mâu thuẫn phát sinh, mà còn là một phần trong thiết kế quản trị rủi ro của doanh nghiệp ngay từ khi ký kết hợp đồng.

Diễn đàn vì vậy không chỉ dừng lại ở việc trao đổi chuyên môn về trọng tài, hòa giải hay tranh chấp thương mại. Ý nghĩa lớn hơn của chương trình là đặt ra một tư duy phát triển: muốn thu hút đầu tư bền vững, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao tính minh bạch, bảo đảm khả năng dự đoán của chính sách và khuyến khích doanh nghiệp chủ động xây dựng “hàng rào pháp lý” từ sớm.

Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đứng trước nhiều cơ hội mới, an toàn pháp lý chính là một trong những điều kiện nền tảng để chuyển hóa tiềm năng thành niềm tin, chuyển hóa cải cách thành động lực phát triển và chuyển hóa tranh chấp tiềm ẩn thành năng lực quản trị bền vững của doanh nghiệp.