Trọng tài, hòa giải thương mại: Củng cố niềm tin pháp lý cho doanh nghiệp trong kỷ nguyên kinh tế số

An toàn pháp lý - Điểm tựa của môi trường kinh doanh hiện đại

Trong tiến trình hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, vấn đề giải quyết tranh chấp thương mại ngày càng được đặt trong một bình diện rộng hơn. Đó không chỉ là câu chuyện xử lý bất đồng sau khi tranh chấp phát sinh, mà còn là thước đo của mức độ an toàn pháp lý, khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp và chất lượng vận hành của nền kinh tế thị trường.

Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Mai Lương Khôi, một nền kinh tế muốn phát triển nhanh và bền vững không chỉ cần nguồn lực, công nghệ, thị trường, mà còn cần “một môi trường pháp lý ổn định, minh bạch, có khả năng dự báo”; trong đó quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh, quyền tự do hợp đồng được bảo vệ và các tranh chấp được giải quyết kịp thời, công bằng, hiệu quả.

Cách đặt vấn đề đó cho thấy trọng tài và hòa giải thương mại không nên được nhìn nhận đơn thuần như những phương thức “thay thế” tòa án. Trong môi trường kinh doanh hiện đại, đây là các thiết chế bổ trợ quan trọng của hệ thống tư pháp, tạo thêm không gian lựa chọn cho doanh nghiệp, đề cao quyền tự định đoạt của các bên, bảo mật thông tin kinh doanh, tiết kiệm thời gian, chi phí và góp phần hình thành văn hóa tôn trọng thỏa thuận.

Trong hoạt động đầu tư, kinh doanh, tranh chấp là điều khó tránh khỏi. Sự phát triển của thị trường, sự đa dạng của quan hệ hợp đồng và quá trình hội nhập sâu rộng càng làm cho tranh chấp thương mại gia tăng cả về quy mô, tính chất và độ phức tạp. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không phải là loại bỏ tuyệt đối tranh chấp, mà là thiết lập được cơ chế phòng ngừa, kiểm soát và giải quyết tranh chấp một cách công bằng, hiệu quả, có khả năng thực thi.

Ở góc nhìn này, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam Nguyễn Khánh Ngọc cho biết, có ý nghĩa gợi mở khi ông cho rằng dù không mong muốn, “tranh chấp, bất đồng vẫn xảy ra trong hoạt động đầu tư, kinh doanh, thương mại và thậm chí là có xu thế gia tăng”. Do đó, các quốc gia và doanh nghiệp muốn phát triển bền vững phải có chiến lược phòng ngừa, giảm thiểu tranh chấp; đồng thời khi tranh chấp phát sinh, cần có cơ chế giải quyết phù hợp, hiệu quả.

Nhìn sâu hơn, cơ chế giải quyết tranh chấp không chỉ là công cụ bảo vệ quyền lợi trong từng vụ việc cụ thể. Đó còn là yếu tố cấu thành niềm tin thị trường. Khi doanh nghiệp ký kết hợp đồng nhưng không thể dự liệu cơ chế bảo vệ quyền lợi nếu phát sinh bất đồng, chi phí pháp lý sẽ trở thành chi phí rủi ro. Ngược lại, nếu quyền tài sản, quyền tự do hợp đồng và quyền tự do kinh doanh được bảo vệ bằng một cơ chế minh bạch, ổn định, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở để đầu tư dài hạn, mở rộng giao dịch và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Chính vì vậy, ông Nguyễn Khánh Ngọc nhấn mạnh vai trò của khuôn khổ pháp luật và cơ chế giải quyết tranh chấp “công bằng, tôn trọng thỏa thuận hợp pháp của các bên, dễ tiếp cận với chi phí hợp lý, thuận lợi, thân thiện với nhà đầu tư, doanh nghiệp”. Đây là một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy đầu tư, kinh doanh, thương mại phát triển nhanh và bền vững.

Từ tinh thần đó, phát triển trọng tài và hòa giải thương mại không chỉ là mở rộng thêm một kênh xử lý tranh chấp. Quan trọng hơn, đây là quá trình củng cố năng lực bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thị trường. Với trọng tài thương mại, yêu cầu đặt ra là bảo đảm hiệu lực của thỏa thuận trọng tài, quyền lựa chọn trọng tài viên, trình tự tố tụng minh bạch, cơ chế chứng cứ phù hợp, bảo mật thông tin, vai trò hỗ trợ của tòa án và khả năng công nhận, thi hành phán quyết. Với hòa giải thương mại, cần khuyến khích đối thoại, bảo toàn quan hệ kinh doanh nhưng vẫn phải bảo đảm kết quả hòa giải có giá trị pháp lý rõ ràng, tránh bị lợi dụng để trì hoãn nghĩa vụ.

Đây cũng là lý do Thứ trưởng Mai Lương Khôi đặt trọng tài, hòa giải trong yêu cầu hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, khả thi, phù hợp với thực tiễn Việt Nam và tiệm cận thông lệ quốc tế. Một cơ chế giải quyết tranh chấp chỉ có thể phát huy tác dụng khi không đứng riêng lẻ, mà được đặt trong một hệ sinh thái pháp lý có sự phối hợp giữa pháp luật, tòa án, cơ quan thi hành án, tổ chức trọng tài, hòa giải viên, luật sư và cộng đồng doanh nghiệp.

Kinh tế số và yêu cầu mới đối với thiết chế giải quyết tranh chấp

Nếu an toàn pháp lý là nền tảng, thì kinh tế số lại là phép thử mới đối với năng lực thích ứng của các thiết chế giải quyết tranh chấp. Trong các giao dịch truyền thống, tranh chấp thường xoay quanh nghĩa vụ thanh toán, giao hàng, tiến độ, chất lượng hàng hóa, dịch vụ hoặc bồi thường thiệt hại. Nhưng trong môi trường số, tranh chấp có thể phát sinh từ dữ liệu, thuật toán, hợp đồng điện tử, tài sản số, nền tảng xuyên biên giới, sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử hoặc các mô hình kinh doanh mới.

Những tranh chấp này thường đòi hỏi tốc độ xử lý nhanh hơn, chuyên môn sâu hơn, khả năng bảo mật cao hơn và sự linh hoạt trong tiếp cận chứng cứ. Đây là bối cảnh mà trọng tài và hòa giải có nhiều điều kiện để phát huy lợi thế, nhất là khi các bên cần một cơ chế vừa có tính chuyên nghiệp, vừa tôn trọng thỏa thuận, vừa phù hợp với đặc thù của tranh chấp thương mại hiện đại.

Nhận định của GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, làm rõ thêm áp lực thay đổi này. Theo ông, hoạt động thương mại, đầu tư và kinh doanh quốc tế đang thay đổi nhanh dưới tác động của “chuyển dịch chuỗi cung ứng, biến động địa chính trị, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ”; từ đó làm gia tăng số lượng, quy mô giá trị, mức độ phức tạp và tính xuyên biên giới của các tranh chấp thương mại, đầu tư.

Trong bối cảnh đó, cơ chế giải quyết tranh chấp không thể chậm đổi mới. GS.TS. Lê Hồng Hạnh cho rằng thực tiễn thương mại, đầu tư toàn cầu đang hướng tới cơ chế được các bên dễ chấp nhận hơn nhờ “tính linh hoạt, hiệu quả, công bằng và phù hợp với chuẩn mực quốc tế”; trong đó trọng tài, hòa giải và các phương thức ADR là cơ chế được hướng tới không chỉ trong thương mại, đầu tư toàn cầu mà ngay trong mỗi quốc gia.

Từ đây có thể thấy, yêu cầu phát triển trọng tài và hòa giải ở Việt Nam không chỉ xuất phát từ nhu cầu nội tại của doanh nghiệp trong nước, mà còn gắn với sức ép hội nhập. Khi tranh chấp ngày càng có yếu tố xuyên biên giới, cơ chế giải quyết tranh chấp cũng phải có khả năng tương thích với chuẩn mực quốc tế. Nếu không, doanh nghiệp Việt Nam sẽ gặp bất lợi trong các quan hệ thương mại toàn cầu, còn môi trường đầu tư trong nước khó tạo được sự yên tâm đầy đủ đối với nhà đầu tư quốc tế.

Đồng thời, chuyển đổi số trong trọng tài và hòa giải cũng cần được triển khai thận trọng. Việc quản lý hồ sơ điện tử, sử dụng chứng cứ điện tử, tổ chức phiên họp trực tuyến có thể giúp rút ngắn thời gian, giảm chi phí và mở rộng khả năng tiếp cận của doanh nghiệp. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi đi cùng chuẩn mực về bảo mật dữ liệu, xác thực chứng cứ, bình đẳng tố tụng và quyền tiếp cận công bằng của các bên.

Ở chiều sâu hơn, phát triển trọng tài và hòa giải thương mại là phát triển năng lực cạnh tranh thể chế. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo hướng thống nhất, khả thi, tiệm cận thông lệ quốc tế. Tòa án và cơ quan thi hành án cần tăng cường vai trò hỗ trợ, công nhận và thi hành hiệu quả phán quyết trọng tài, kết quả hòa giải. Các tổ chức trọng tài, hòa giải phải nâng cao chất lượng dịch vụ, chuẩn mực nghề nghiệp, năng lực quản trị vụ việc và khả năng ứng dụng công nghệ. Đội ngũ trọng tài viên, hòa giải viên, luật sư cần được đào tạo chuyên sâu hơn trong các lĩnh vực mới như dữ liệu, tài chính số, thương mại điện tử, đầu tư quốc tế và sở hữu trí tuệ.

Về phía doanh nghiệp, cũng cần thay đổi tư duy từ xử lý tranh chấp khi sự việc đã phát sinh sang quản trị rủi ro pháp lý ngay từ giai đoạn đàm phán, ký kết và thực hiện hợp đồng. Điều khoản trọng tài, hòa giải không nên được xem là nội dung hình thức, mà phải trở thành một phần trong chiến lược pháp lý nhằm bảo vệ lợi ích, giảm thiểu rủi ro và duy trì quan hệ thương mại.

Từ đó có thể khẳng định, trọng tài và hòa giải thương mại đang đứng trước yêu cầu phát triển ở tầng nấc cao hơn. Đó không chỉ là nâng cao hiệu quả của một phương thức giải quyết tranh chấp, mà là xây dựng một hệ sinh thái pháp lý hiện đại, minh bạch, có khả năng dự báo và đủ sức bảo vệ niềm tin của doanh nghiệp, nhà đầu tư.

Khi quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh, quyền tự do hợp đồng được bảo vệ hiệu quả; khi tranh chấp được giải quyết công bằng, kịp thời và có khả năng thực thi; khi pháp luật trở thành điểm tựa ổn định cho hoạt động thương mại, trọng tài và hòa giải thương mại sẽ thực sự trở thành “hạ tầng mềm” của môi trường kinh doanh hiện đại, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.