Quyền có nơi ở hợp pháp: Từ chính sách nhà ở đến thước đo tiến bộ xã hội

Nhà ở không chỉ là thị trường, mà là nền tảng của ổn định xã hội

Trong tiến trình phát triển đất nước, nhà ở không đơn thuần là một loại tài sản, một sản phẩm bất động sản hay một chỉ tiêu của thị trường. Nhà ở trước hết là không gian sống, là điều kiện căn bản để mỗi người dân ổn định đời sống, tham gia lao động, học tập, chăm sóc gia đình và thụ hưởng thành quả phát triển. Chính vì vậy, kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và một số cơ quan về tình hình triển khai Chỉ thị số 34-CT/TW của Ban Bí thư và định hướng phát triển nhà ở trong thời gian tới mang ý nghĩa chính trị - pháp lý sâu sắc.

Điểm mới nổi bật trong kết luận không chỉ nằm ở yêu cầu tiếp tục phát triển nhà ở xã hội, bảo đảm tiến độ Đề án xây dựng ít nhất 1 triệu căn nhà ở xã hội, mà còn ở cách tiếp cận rộng hơn: đặt quyền có nơi ở hợp pháp trong hệ giá trị quyền cơ bản của công dân. Khi khẳng định tiếp cận nhà ở an toàn, phù hợp với khả năng chi trả là “thước đo của tiến bộ xã hội”, định hướng này đã chuyển trọng tâm chính sách nhà ở từ tư duy phát triển dự án sang tư duy bảo đảm quyền, từ mục tiêu cung ứng sản phẩm sang mục tiêu kiến tạo nền tảng an sinh bền vững.

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, quá trình đô thị hóa nhanh, sự dịch chuyển lao động mạnh mẽ về các đô thị lớn, khu công nghiệp, khu kinh tế và các vùng động lực đã làm gia tăng nhu cầu về chỗ ở an toàn, ổn định, giá phù hợp. Trong khi đó, phân khúc nhà ở dành cho người thu nhập trung bình, thu nhập thấp, công nhân, người lao động nhập cư vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế.

Nguồn cung nhà ở xã hội còn thiếu; quỹ đất phát triển nhà ở xã hội ở nhiều nơi chưa được bố trí đồng bộ; không ít dự án thiếu kết nối với hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội thiết yếu như trường học, y tế, giao thông công cộng, thiết chế văn hóa. Đáng chú ý, cơ cấu sản phẩm nhà ở hiện nay vẫn nặng về sở hữu, trong khi nhu cầu thuê nhà ở với giá hợp lý của người lao động tại các đô thị lớn và khu công nghiệp là rất lớn.

Từ góc nhìn pháp luật và phát triển, đây không chỉ là vấn đề cung - cầu của thị trường bất động sản, mà còn là bài toán về công bằng trong tiếp cận cơ hội phát triển. Một người lao động không có chỗ ở ổn định sẽ khó yên tâm gắn bó với doanh nghiệp; một gia đình trẻ không tiếp cận được nhà ở phù hợp sẽ gặp nhiều rào cản trong tích lũy, nuôi dạy con cái và tham gia đời sống đô thị; một đô thị thiếu nhà ở vừa túi tiền sẽ đối mặt với nguy cơ phân tầng không gian sống và phát sinh những áp lực xã hội lâu dài.

Vì vậy, yêu cầu “Nhà nước có chính sách phát triển nhà ở để hướng tới mục tiêu mọi người đều có chỗ ở” cần được hiểu như một định hướng chính sách lớn, gắn với trách nhiệm kiến tạo của Nhà nước trong bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời duy trì sự phát triển lành mạnh, minh bạch của thị trường bất động sản.

Điểm đáng chú ý trong kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm là quan điểm phát triển nhà ở theo cơ chế thị trường có sự định hướng, quản lý hiệu quả của Nhà nước. Nhà nước không bao cấp về nhà ở, nhưng cũng không để thị trường tự điều tiết hoàn toàn. Đây là cách tiếp cận cân bằng, phù hợp với yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: tôn trọng quy luật thị trường, khuyến khích doanh nghiệp tham gia, nhưng phải đặt trong khuôn khổ chính sách công, lợi ích xã hội và khả năng tiếp cận thực tế của người dân.

Theo đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua thể chế, quy hoạch, chính sách đất đai, tín dụng, thủ tục đầu tư, tiêu chuẩn xây dựng và cơ chế kiểm soát minh bạch. Doanh nghiệp tham gia xây dựng, vận hành nhà ở với lợi nhuận hợp lý. Người dân được tiếp cận chỗ ở an toàn, ổn định, phù hợp với khả năng chi trả. Ba chủ thể này nếu được kết nối bằng một khung chính sách hợp lý sẽ tạo ra động lực mới cho phát triển nhà ở xã hội và nhà ở giá phù hợp.

Nhà ở cho thuê - Hướng mở cho đô thị, công nhân và người thu nhập thấp

Một trong những định hướng có tính đột phá là yêu cầu bên cạnh phát triển nhà ở để bán, cần ưu tiên phát triển nhà ở cho thuê, nhất là mô hình chung cư cho thuê tại các đô thị lớn, khu công nghiệp, khu kinh tế, vùng động lực và các hành lang kinh tế quan trọng.

Đây là điểm cần được nhấn mạnh, bởi trong nhiều năm, chính sách và thị trường nhà ở vẫn thiên về sở hữu. Trong khi đó, với một bộ phận lớn người lao động, đặc biệt là công nhân, lao động trẻ, cán bộ mới ra trường, hộ gia đình thu nhập thấp, việc sở hữu nhà ở ngay lập tức là mục tiêu vượt quá khả năng tài chính. Nhu cầu thực tế của họ trước hết là một nơi ở ổn định, an toàn, giá thuê hợp lý, có kết nối giao thông và dịch vụ xã hội thiết yếu.

Phát triển nhà ở cho thuê vì vậy không phải là giải pháp tình thế, mà là một cấu phần quan trọng của chính sách an sinh đô thị hiện đại. Nếu được thiết kế tốt, mô hình này sẽ góp phần giảm áp lực mua nhà bằng mọi giá, hạn chế tình trạng nhà trọ tự phát thiếu an toàn, giảm chi phí sinh hoạt cho người lao động, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp giữ chân nhân lực tại các khu công nghiệp, khu kinh tế.

Để hiện thực hóa định hướng này, kết luận đã đặt ra yêu cầu nghiên cứu chính sách đất đai, tín dụng phù hợp; khuyến khích khu vực tư nhân tham gia; xác định quy chuẩn, tiêu chuẩn đối với từng nhóm nhà ở; đơn giản hóa thủ tục theo cơ chế một cửa, một đầu mối, một quy trình chuẩn. Đây là những điều kiện then chốt, bởi nếu thủ tục đầu tư kéo dài, chi phí đất đai cao, tín dụng chưa đủ hấp dẫn, lợi nhuận thiếu hợp lý thì rất khó thu hút doanh nghiệp đầu tư vào phân khúc nhà ở cho thuê giá phù hợp.

Cùng với đó, quy hoạch nhà ở không thể tách rời quy hoạch đô thị, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch khu công nghiệp, giao thông công cộng, y tế, giáo dục, văn hóa và quản lý dân cư. Một khu nhà ở xã hội hoặc nhà ở cho thuê chỉ thực sự có giá trị khi người dân không chỉ có mái nhà, mà còn có điều kiện sống đầy đủ, tiếp cận thuận lợi với việc làm, trường học, bệnh viện và các dịch vụ thiết yếu.

Kết luận cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ, minh bạch các trường hợp được hưởng chính sách ưu tiên về nhà ở, không để trục lợi chính sách; đồng thời kiểm soát, ngăn chặn tình trạng đầu cơ nhà ở. Đây là yêu cầu có ý nghĩa trực tiếp đối với hiệu quả thực thi. Chính sách đúng nhưng nếu khâu xét duyệt thiếu minh bạch, đối tượng thụ hưởng bị lệch, nhà ở xã hội bị biến dạng thành công cụ đầu cơ thì mục tiêu an sinh sẽ bị xói mòn.

Từ phương diện hoàn thiện pháp luật, việc giao Đảng ủy Chính phủ nghiên cứu, xây dựng chính sách phát triển nhà ở theo mô hình mới, sơ kết Chỉ thị số 34-CT/TW, đề xuất văn bản phù hợp của Ban Bí thư hoặc Bộ Chính trị và làm cơ sở sửa đổi, bổ sung Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản trình Quốc hội trong năm 2026 cho thấy đây không chỉ là chỉ đạo điều hành trước mắt, mà là định hướng cải cách thể chế có chiều sâu.

Nhìn rộng hơn, kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm đã đặt chính sách nhà ở vào đúng vị trí của nó: một trụ cột của an sinh xã hội, một cấu phần của quản trị phát triển và một thước đo niềm tin của người dân đối với Nhà nước. Khi quyền có nơi ở hợp pháp được quán triệt như quyền cơ bản của công dân, chính sách nhà ở không còn dừng ở việc xây bao nhiêu căn, bán với giá bao nhiêu, mà phải trả lời câu hỏi lớn hơn: người dân có thực sự tiếp cận được chỗ ở an toàn, ổn định, phù hợp với thu nhập và phẩm giá sống hay không.

Đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với hệ thống pháp luật trong giai đoạn mới: phát triển nhà ở phải minh bạch hơn về quy hoạch, thuận lợi hơn về thủ tục, công bằng hơn trong thụ hưởng, hấp dẫn hơn đối với doanh nghiệp và nhân văn hơn đối với người dân. Khi chính sách nhà ở được thiết kế trên nền tảng quyền công dân và được thực thi bằng thể chế hiệu quả, mỗi căn nhà không chỉ là nơi cư trú, mà còn là điểm tựa của ổn định xã hội, động lực của phát triển bền vững và biểu hiện cụ thể của một Nhà nước kiến tạo vì Nhân dân.