Xây dựng Luật Trí tuệ nhân tạo: Luật khung linh hoạt với con người là trung tâm

Theo Tờ trình do Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng trình bày, dự án Luật Trí tuệ nhân tạo gồm 8 chương, 36 điều, nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phát triển và quản trị công nghệ số. Luật được thiết kế như một “luật khung, luật nền” với mức độ linh hoạt cao, đủ độ mở để thích ứng với tốc độ đổi mới công nghệ, đồng thời đặt ra những “làn ranh đỏ” rõ ràng để bảo vệ lợi ích quốc gia, quyền con người, quyền công dân và chủ quyền số. Bộ trưởng nhấn mạnh, luật không chỉ để quản lý, mà là để kiến tạo môi trường thuận lợi “thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia”.

Một trong những định hướng lớn của dự án luật là quản lý hệ thống AI theo mức độ rủi ro. Thay vì “siết” toàn diện, Luật tập trung yêu cầu chặt chẽ hơn với những hệ thống có rủi ro cao, tác động trực tiếp tới quyền, lợi ích cơ bản của người dân, tới an ninh, quốc phòng, tài chính, y tế… Trong khi đó, những ứng dụng rủi ro thấp được khuyến khích phát triển với thủ tục đơn giản, giảm tối đa gánh nặng hành chính cho doanh nghiệp, nhà nghiên cứu. Tinh thần là “không dập tắt sáng tạo, nhưng không buông lỏng quản lý”.

Thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho rằng, trong lĩnh vực AI, quản lý và thúc đẩy không phải hai cực đối lập mà “quản lý minh bạch, hiệu quả chính là nền tảng cho phát triển bền vững”. Ủy ban đề nghị diễn đạt rõ hơn tinh thần “hài hòa giữa quản lý và thúc đẩy”, tránh cách hiểu là chỉ “cân bằng” cơ học. Bên cạnh đó, việc chọn mô hình “luật khung” được đánh giá là phù hợp, song đặt ra yêu cầu phải bảo đảm tính thống nhất với hàng loạt luật hiện hành như Bộ luật Dân sự, Luật An toàn thông tin mạng, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Chuyển đổi số… và cả các điều ước quốc tế mới như Công ước Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng.

Ủy ban cũng lưu ý, AI đang len sâu vào mọi ngành, mọi lĩnh vực, từ giao thông thông minh, y tế chính xác, tài chính số đến giáo dục, báo chí, văn hóa. Vì vậy, Luật Trí tuệ nhân tạo không thể “một mình một cõi”, mà phải trở thành một “luật sống” trong hệ sinh thái pháp luật số, được cụ thể hóa qua các luật chuyên ngành. Có ý kiến đề nghị, mỗi luật trong các lĩnh vực trọng yếu cần có điều khoản riêng về AI để quy định rõ trách nhiệm quản lý, chuẩn an toàn, quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan.

Một vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế tiền kiểm – hậu kiểm. Dự thảo hiện có những quy định khá chi tiết về hồ sơ kỹ thuật, nhật ký hoạt động hệ thống AI trước khi đưa vào vận hành. Ủy ban đề nghị Chính phủ rà soát, cắt giảm các yêu cầu mang tính liệt kê, tránh biến thủ tục thành rào cản. Theo hướng này, luật nên “chuyển mạnh sang hậu kiểm”, tập trung xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn, quy trình đánh giá, kiểm định và cơ chế thanh tra, kiểm tra trên cơ sở quản lý rủi ro.

Dữ liệu được coi là “nhiên liệu” của AI, nên dự án luật dành một chương riêng cho cơ sở dữ liệu về hệ thống AI và dữ liệu phục vụ AI. Quan điểm thẩm tra nhấn mạnh yêu cầu dữ liệu phải “đúng – đủ – sạch – sống” và được kết nối, chia sẻ trên nền tảng dùng chung, tránh tình trạng cát cứ, phân mảnh dữ liệu gây cản trở nghiên cứu, phát triển. Cùng với đó là yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, bảo mật dữ liệu, bảo vệ hạ tầng AI quốc gia trước nguy cơ bị tấn công, chiếm quyền điều khiển, rò rỉ dữ liệu quy mô lớn.

Về trách nhiệm pháp lý, Ủy ban phân tích: mọi lỗi con người có thể thực hiện thì AI cũng có thể “tái hiện” hoặc khuếch đại, trong khi “trách nhiệm pháp lý của bản thân AI đang là vấn đề tranh luận trên toàn cầu”. Nếu luật không quy định rõ, khi xảy ra sự cố sẽ dễ dẫn tới tranh chấp giữa nhà cung cấp, nhà triển khai, đơn vị tích hợp, người sử dụng, nhất là với dịch vụ AI xuyên biên giới. Do đó, dự thảo cần bổ sung nguyên tắc phân định trách nhiệm giữa các chủ thể, làm rõ ranh giới giữa lỗi cố ý, vô ý với lỗi do giới hạn kỹ thuật, không thể tiên lượng, để bảo đảm công bằng nhưng vẫn khuyến khích đổi mới.

Ở góc độ đạo đức và tác động xã hội, cơ quan thẩm tra đề nghị nhấn mạnh trách nhiệm giải trình về tác động của AI đối với việc làm, quyền riêng tư, văn hóa, đạo đức, đặc biệt là với nhóm yếu thế. Những ứng dụng có thể dẫn đến sa thải hàng loạt, thay thế lao động giản đơn cần đi kèm các giải pháp tái đào tạo, hỗ trợ chuyển đổi việc làm. Bên cạnh đó, cần mở rộng nhóm hành vi bị cấm, trong đó có việc sử dụng AI để kích động bạo lực, chia rẽ, xâm phạm an ninh quốc gia, thao túng bầu cử; dùng AI tạo dựng, phát tán nội dung giả mạo, deepfake để lừa đảo, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, gây hoang mang xã hội. Đây là những rủi ro “không còn là nguy cơ xa vời mà đã hiện hữu trong đời sống số hằng ngày”.

Một nội dung khác thu hút chú ý là nghĩa vụ minh bạch và gắn nhãn đối với sản phẩm, dịch vụ có sử dụng AI. Ủy ban tán thành với chủ trương buộc gắn nhãn đối với các nội dung hình ảnh, video, âm thanh, văn bản do AI tạo hoặc chỉnh sửa, coi đây là “ràng buộc về đạo đức và pháp lý” để người dùng nhận diện, cơ quan chức năng truy xuất, xử lý khi có vi phạm. Tuy vậy, cần thiết kế tiêu chí, tiêu chuẩn kỹ thuật, trường hợp miễn trừ một cách hợp lý, chẳng hạn cân nhắc cơ chế gắn “nhãn vô hình” với các thiết bị phần cứng tích hợp AI như TV, tủ lạnh, máy giặt… nhằm tránh tăng chi phí tuân thủ nhưng vẫn bảo đảm khả năng quản lý.

Với cách tiếp cận linh hoạt, quản lý theo rủi ro, lấy con người làm trung tâm và tôn trọng đổi mới sáng tạo, Luật Trí tuệ nhân tạo được kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng pháp lý quan trọng, giúp Việt Nam chủ động nắm bắt cơ hội từ AI, đồng thời giảm thiểu rủi ro, bảo vệ vững chắc chủ quyền số, an ninh quốc gia và các giá trị nhân văn trong kỷ nguyên số.