“Em có dự án này, em muốn xây nhà để bán...”: Ngẫm từ một phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm

“Em có dự án này, em muốn xây nhà để bán...”, trong góp ý về dự thảo Luật Thủ đô, khi bàn về quy hoạch và phát triển đô thị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã sử dụng một cách diễn đạt rất đời thường. Nhưng chính sự đời thường ấy lại phơi bày một thực tế không hề đơn giản, vì đó không chỉ là câu chuyện của một dự án, một khu đất hay một địa phương mà là câu chuyện về cách chính quyền địa phương phân bổ nguồn lực phát triển, quyền lực công vận hành ra sao và lợi ích tác động đến các quyết định công như thế nào. Điều làm tôi đáng suy ngẫm nhất trong câu nói ấy không nằm ở việc doanh nghiệp muốn xây nhà để bán vì hoàn toàn bình thường trong nền kinh tế thị trường. Nhưng đáng suy ngẫm là tại sao ý tưởng kinh doanh của một doanh nghiệp đôi khi lại có khả năng định hình các quyết định công, thậm chí ảnh hưởng đến tương lai của cả một đô thị.

Khi quy hoạch không còn dẫn dắt phát triển

Trong một nền quản trị, quy hoạch phải là điểm khởi đầu của phát triển, trước khi có dự án phải có tầm nhìn và trước khi có nhà đầu tư phải có chiến lược, hay trước khi có những tòa nhà cao tầng mọc lên, phải có câu trả lời cho hàng loạt câu hỏi căn bản như: Thành phố sẽ phát triển theo hướng nào; dân số sẽ tăng đến đâu, hệ thống giao thông sẽ vận hành ra sao, trường học, bệnh viện, công viên và hạ tầng xã hội… sẽ được bố trí như thế nào, đó mới là những vấn đề thông thường cần đặt ra của phát triển. Nhưng theo tôi phát biểu của Tổng Bí thư lại gợi ra một thực tế khác, thay vì bắt đầu từ quy hoạch rồi mới lựa chọn dự án phù hợp, không ít trường hợp lại bắt đầu từ dự án, một doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội đầu tư, một khu “đất vàng” được xác định có tiềm năng sinh lợi, lúc đó một đề xuất được đưa ra và sau đó là quá trình điều chỉnh, bổ sung hoặc thay đổi quy hoạch để phù hợp với dự án. Như vậy, trật tự phát triển đã bị đảo ngược, quy hoạch từ người dẫn đường trở thành người đi theo, tầm nhìn dài hạn bị kéo lùi trước những tính toán ngắn hạn.

Lợi ích của tương lai phải thích nghi với “lợi ích của hiện tại”, đó là lý do vì sao nhiều thành phố có thể xuất hiện thêm rất nhiều khu đô thị, rất nhiều cao ốc và rất nhiều dự án nhưng chất lượng sống của người dân không được cải thiện tương xứng. Nhà ở nhiều hơn nhưng đường sá vẫn tắc nghẽn, nước vẫn ngập khi mỗi dịp mưa về, đô thị mở rộng nhưng trường học và bệnh viện vẫn quá tải. Những khu dân cư hiện đại mọc lên nhưng không gian công cộng ngày càng bị thu hẹp, cho thấy vấn đề không nằm ở số lượng dự án mà nằm ở chỗ ai đang dẫn dắt quá trình phát triển.

Từ lợi ích kinh tế đến sự chi phối quyết định công

Khi nói đến những bất cập trong quy hoạch hay phát triển đô thị, từ quán nước chè vỉa hè cho tới những quán bia, bàn tiệc người ta thường nhắc đến năng lực quản lý hạn chế hoặc tầm nhìn chưa đủ xa. Những nguyên nhân đó có thể đúng, nhưng chưa chắc đã là nguyên nhân sâu xa nhất, bởi nhiều trường hợp, những người tham gia quá trình ra quyết định hoàn toàn nhận thức được các hệ lụy có thể xảy ra. Họ biết dân số sẽ tăng, biết giao thông sẽ chịu áp lực, hệ thống hạ tầng sẽ quá tải và thậm chí biết một số quyết định hôm nay có thể tạo ra những vấn đề kéo dài hàng chục năm sau. Vậy tại sao những quyết định ấy vẫn được đưa ra? Câu trả lời không nằm hoàn toàn ở nhận thức, mà theo tôi nằm ở lợi ích.

Trong nền kinh tế thị trường, doanh nghiệp có động lực tự nhiên là tối đa hóa lợi nhuận cũng là phù hợp, không ai có thể yêu cầu doanh nghiệp từ bỏ lợi ích kinh tế của mình. Nhưng điều đó cũng có nghĩa rằng doanh nghiệp luôn có xu hướng tìm kiếm những điều kiện thuận lợi nhất cho dự án của mình là mật độ xây dựng cao, vị trí thuận lợi, chỉ tiêu dân số lớn và không gian thương mại nhiều hơn, đặc biệt giá trị đất đai cao hơn cùng với dễ thanh khoản. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm không phải là doanh nghiệp muốn gì, mà đáng quan tâm là quyền lực công phản ứng như thế nào trước những mong muốn đó. Bởi đất đai là tài sản, nguồn lực đặc biệt nhất của nền kinh tế - xã hội, là nơi lợi ích tư nhân và quyền lực công gặp nhau.

Doanh nghiệp có vốn, có dự án, nhưng quyền giao đất, quyền điều chỉnh quy hoạch, phê duyệt và quyền phân bổ nguồn lực lại thuộc về Nhà nước. Chính tại điểm giao nhau này xuất hiện nguy cơ lớn nhất là khi các quyết định công dần vận động theo logic của các lợi ích tư nhân, quy hoạch ngày càng phải thích ứng với nhu cầu của các dự án, lợi ích kinh tế trở thành động lực chủ yếu của quá trình ra quyết định, thì điều xảy ra không chỉ là những bất cập trong quy hoạch mà là sự tư nhân hóa chi phối các quyết định công. Ở đây, chúng ta luôn nhớ rằng không có nghĩa là quyền lực Nhà nước bị chuyển giao cho tư nhân, nó có nghĩa rằng các quyết định vốn phải được hình thành trên cơ sở lợi ích công cộng ngày càng chịu ảnh hưởng bởi những chủ thể có lợi ích kinh tế lớn nhất, có khả năng tác động mạnh nhất và có quan hệ rộng nhất. Khi đó, quyền lực công trên danh nghĩa vẫn tồn tại, nhưng buồn thay hướng vận động của quyền lực lại có nguy cơ bị kéo lệch khỏi lợi ích công đó là điều đáng lo ngại hơn bất kỳ sai sót kỹ thuật nào trong quy hoạch.

Bảo vệ tương lai trước sức hấp dẫn của lợi ích trước mắt

Có một nghịch lý trong phát triển mà hầu như quốc gia nào cũng phải đối mặt. Lợi ích trước mắt luôn rất cụ thể, lợi ích dài hạn thường không rõ nét mà phải cần thời gian. Một dự án có thể tạo ra doanh thu ngay lập tức, một quyết định điều chỉnh quy hoạch có thể tạo ra giá trị kinh tế ngay hôm nay hay khu đô thị mới có thể làm tăng nguồn thu ngân sách trong thời gian ngắn. Nhưng những hệ quả của các quyết định ấy lại xuất hiện nhiều năm sau như ùn tắc giao thông, quá tải hạ tầng, ô nhiễm môi trường, suy giảm chất lượng sống, lớn hơn là mất cân bằng không gian đô thị…Nhưng những chi phí này lại thường không xuất hiện trong các báo cáo “thành tích, hạn chế” của nhiệm kỳ hiện tại. Nó sẽ được chuyển giao cho nhiệm kỳ sau, thậm chí cho cả thế hệ sau và chắc chắn rằng người hưởng lợi từ một quyết định và người phải trả giá cho quyết định đó nhiều khi không phải là một. Đó là lý do vì sao “tương lai” thường là bên yếu thế nhất trong mọi cuộc “thương lượng” của hiện tại.

Chúng ta nhận thấy rằng, tương lai không có nhiều tiếng nói, không có đại diện và đặc biệt ít có khả năng “vận động” và không có khả năng gây áp lực…Trong khi các lợi ích trước mắt thì có tổ chức, nguồn lực, khả năng tác động, có khả năng tạo ảnh hưởng và đó chính là thách thức lớn nhất của quản trị quốc gia. Tôi chưa bao giờ có tư tưởng nghiên cứu làm sao để loại bỏ lợi ích vì điều đó là không thể. Nhưng tôi luôn nghĩ làm sao để xây dựng những thiết chế đủ mạnh để lợi ích công cộng luôn đứng cao hơn, chi phối mãnh liệt lợi ích cục bộ, làm sao để quy hoạch đủ sức bảo vệ tương lai trước những sức ép của hiện tại và luôn trăn trở làm sao để quyền lực công không bị dẫn dắt bởi những lợi ích tư…

Có lẽ đó mới là điều Tổng Bí thư Tô Lâm thực sự muốn gửi gắm trong câu nói tưởng như rất giản dị: “Em có dự án này, em muốn xây nhà để bán...”. Nghe như một câu chuyện kinh doanh, nhưng suy cho cùng, đó lại là một câu chuyện về quyền lực, về trách nhiệm và về tương lai phát triển của đất nước. Vì một nền quản trị tốt không chỉ bằng số lượng dự án được phê duyệt mà nền quản trị tốt được đo bằng khả năng bảo vệ những giá trị dài hạn trước sức hấp dẫn của những lợi ích trước mắt, trong quá trình phát triển hiện nay, tôi cho rằng đó mới là bài toán khó nhất cần được giải sớm.