Công bố hợp quy vật liệu xây dựng: Cải cách để giảm gánh nặng hồ sơ, tăng trách nhiệm hậu kiểm

Gỡ “nút thắt” chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp

Vật liệu xây dựng là nhóm sản phẩm, hàng hóa có tác động trực tiếp đến chất lượng công trình, an toàn sử dụng, quyền lợi người tiêu dùng và trật tự quản lý thị trường. Vì vậy, yêu cầu quản lý chất lượng đối với lĩnh vực này luôn cần được duy trì. Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là có quản lý hay không, mà là quản lý bằng phương thức nào để vừa bảo đảm an toàn, vừa không tạo thêm tầng nấc thủ tục gây tốn kém cho doanh nghiệp.

Trong thời gian qua, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực xây dựng được triển khai theo hướng rõ nét hơn: giảm hồ sơ giấy, rút ngắn thời gian xử lý, mở rộng nộp hồ sơ trực tuyến, đồng thời chuyển trọng tâm quản lý từ tiền kiểm nặng về xác nhận hành chính sang hậu kiểm dựa trên rủi ro. Đây là tinh thần phù hợp với yêu cầu xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân nhưng vẫn bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước. Nghị quyết 24/2026/NQ-CP của Chính phủ cũng nhấn mạnh nguyên tắc cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục phải tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp, tối ưu quy trình thực hiện và bảo đảm công khai, minh bạch.

Đối với thủ tục công bố hợp quy sản phẩm, hàng hóa vật liệu xây dựng, Quyết định 1771/QĐ-BXD đã sửa đổi theo hướng tinh gọn hơn. Theo đó, tổ chức, cá nhân có thể nộp hồ sơ trực tiếp, qua bưu chính hoặc trực tuyến; Sở Xây dựng kiểm tra tính hợp lệ trong thời hạn 2 ngày; thành phần hồ sơ gồm bản sao giấy chứng nhận phù hợp quy chuẩn kỹ thuật kèm mẫu dấu hợp quy và bản công bố hợp quy theo mẫu; thời gian giải quyết được rút còn 3 ngày.

Từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh, nhiều ý kiến cho rằng thủ tục công bố hợp quy trong một số trường hợp có nguy cơ trở thành thủ tục mang tính hình thức nếu sản phẩm đã được đánh giá, chứng nhận phù hợp quy chuẩn bởi tổ chức có thẩm quyền. Khi đó, doanh nghiệp vừa phải chi trả chi phí thử nghiệm, chứng nhận, vừa tiếp tục thực hiện thủ tục hành chính để được tiếp nhận công bố. Điều này làm tăng chi phí tuân thủ, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có nhiều dòng sản phẩm, mã hàng hoặc thường xuyên thay đổi mẫu mã theo yêu cầu thị trường.

Tại các phiên thảo luận về sửa đổi Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, nhiều đại biểu Quốc hội, hiệp hội ngành hàng và VCCI đã kiến nghị xem xét bãi bỏ hoặc thu hẹp thủ tục công bố hợp quy theo hướng không lặp lại các khâu đã được kiểm soát bằng chứng nhận, thử nghiệm, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế hậu kiểm. Có ý kiến cho rằng chi phí công bố hợp quy có thể dao động từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng cho mỗi sản phẩm, tạo áp lực đáng kể đối với doanh nghiệp có số lượng sản phẩm lớn.

Đáng chú ý, quan điểm cải cách không nhằm “nới lỏng” tiêu chuẩn chất lượng, mà nhằm loại bỏ phần thủ tục không còn cần thiết, chồng chéo hoặc có thể thay thế bằng công cụ quản lý hiện đại hơn. Theo hướng này, doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm, vẫn phải có căn cứ đánh giá sự phù hợp, vẫn phải bảo đảm sản phẩm lưu thông đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật; nhưng cơ quan quản lý nhà nước sẽ giảm bớt khâu tiếp nhận hồ sơ mang tính hành chính, tăng kiểm tra sau lưu thông, xử lý nghiêm hành vi gian dối, công bố sai hoặc đưa sản phẩm không đạt chuẩn ra thị trường.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với thông điệp của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đỗ Đức Duy khi tham gia thảo luận chính sách: quy định công bố hợp quy cần được điều chỉnh theo hướng phân loại rủi ro, chỉ đặt yêu cầu kiểm soát chặt đối với nhóm hàng hóa có nguy cơ cao, thay vì áp dụng dàn trải, gây áp lực và chi phí không cần thiết cho doanh nghiệp.

Hậu kiểm phải trở thành “trụ cột” của quản lý chất lượng

Điểm cốt lõi của cải cách thủ tục trong lĩnh vực vật liệu xây dựng là chuyển từ quản lý bằng việc “xin – nộp – chờ tiếp nhận” sang quản lý bằng trách nhiệm pháp lý, dữ liệu và kiểm tra có trọng tâm. Doanh nghiệp được giảm gánh nặng hồ sơ, nhưng trách nhiệm chứng minh sự phù hợp của sản phẩm với quy chuẩn kỹ thuật không giảm. Ngược lại, khi thủ tục hành chính được tinh giản, yêu cầu tự chịu trách nhiệm, lưu giữ hồ sơ, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và trung thực trong công bố càng trở nên quan trọng.

Với vật liệu xây dựng, yêu cầu này đặc biệt cần thiết. Một sản phẩm không đạt quy chuẩn không chỉ gây thiệt hại kinh tế cho người mua, mà còn có thể ảnh hưởng đến độ bền, an toàn của công trình và trật tự xây dựng. Do đó, cải cách thủ tục phải đi kèm với tăng cường kiểm tra sau công bố, thanh tra chuyên ngành, giám sát thị trường, kiểm soát chất lượng theo nhóm rủi ro và xử lý nghiêm các trường hợp sử dụng chứng nhận không hợp lệ, công bố sai chủng loại hoặc lưu thông hàng hóa không đáp ứng quy chuẩn.

Ở góc độ pháp lý, đây là sự thay đổi từ tư duy quản lý thủ tục sang tư duy quản lý tuân thủ. Nhà nước không làm thay trách nhiệm của doanh nghiệp, nhưng cũng không đặt thêm những khâu hành chính nếu mục tiêu quản lý đã được bảo đảm bằng công cụ khác hiệu quả hơn. Cơ chế này vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp chân chính, vừa giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những sản phẩm, cơ sở và hành vi có nguy cơ cao.

Việc Quốc hội lựa chọn phương án tiếp tục duy trì công bố hợp quy nhưng điều chỉnh theo hướng giảm thủ tục, mở rộng sử dụng kết quả đánh giá sự phù hợp, bổ sung trường hợp không phải công bố khi đã đáp ứng yêu cầu quản lý chuyên ngành và thực hiện đăng ký/thông báo qua cơ sở dữ liệu quốc gia cho thấy tinh thần cải cách thận trọng: không cực đoan bãi bỏ mọi công cụ kiểm soát, nhưng cũng không duy trì những tầng nấc thủ tục không còn phù hợp.

Có thể nói, cải cách thủ tục công bố hợp quy vật liệu xây dựng là một lát cắt cụ thể trong tiến trình lớn hơn: xây dựng nền hành chính phục vụ, lấy doanh nghiệp và người dân làm trung tâm, đồng thời nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước bằng pháp luật, dữ liệu và hậu kiểm. Khi chi phí tuân thủ được cắt giảm, thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn, quy trình được số hóa và trách nhiệm được xác định rõ ràng, thị trường vật liệu xây dựng sẽ có thêm điều kiện phát triển minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và an toàn hơn.