Mỹ phát tín hiệu siết thuế mới: Mốc 15% chưa phải giới hạn cuối cùng

Diễn biến này cho thấy chính sách thương mại của Mỹ không hạ nhiệt, mà đang bước vào giai đoạn điều chỉnh phức tạp hơn, với độ bất định lớn hơn đối với thị trường và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Không lùi bước sau phán quyết của tòa

Bước ngoặt mới của chính sách thuế quan Mỹ đến sau khi Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết rằng chính quyền không thể dựa vào Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp một loạt mức thuế diện rộng như trước. Ngay sau đó, Tổng thống Donald Trump tuyên bố chuyển sang áp thuế tạm thời trên diện rộng theo một cơ sở pháp lý khác, ban đầu là 10%, rồi nâng định hướng lên 15% đối với hàng nhập khẩu từ mọi quốc gia. Reuters cho biết mức 15% này là mức tối đa mà luật mới được viện dẫn cho phép trong giai đoạn đầu.

Điều đáng chú ý là phản ứng của Nhà Trắng không mang tính phòng thủ. Thay vì coi phán quyết của tòa là tín hiệu buộc phải nới lỏng, Washington lại dùng chính khoảng trống pháp lý sau phán quyết để tái thiết công cụ thuế theo một khuôn khổ khác. Điều đó cho thấy mục tiêu cốt lõi của chính sách không thay đổi: tiếp tục giữ thuế quan như một đòn bẩy thương mại và đàm phán.

Nếu chỉ nhìn vào con số 15%, dễ có cảm giác Washington đang tự giới hạn mức thuế mới. Nhưng thực tế, đây chủ yếu là mức thuế phổ quát tạm thời trong giai đoạn chuyển tiếp. Reuters nêu rõ cơ chế được sử dụng là Section 122 của Đạo luật Thương mại 1974, cho phép áp mức thuế tối đa 15%, nhưng chỉ trong 150 ngày nếu không có sự kéo dài bằng quy trình chính trị tiếp theo.

Quan trọng hơn, ngay khi công bố mức 15%, ông Trump đồng thời nói sẽ tận dụng giai đoạn 150 ngày này để triển khai các biện pháp thuế khác “hợp pháp” hơn. Reuters cho biết chính quyền Mỹ đang tính đến việc dựa vào các đạo luật khác để đánh thuế theo từng sản phẩm hoặc từng quốc gia, đặc biệt trong các trường hợp liên quan đến an ninh quốc gia hoặc điều tra về hành vi thương mại không công bằng.

Vì vậy, mốc 15% không nên được hiểu là giới hạn cuối cùng. Về bản chất, đây là lớp thuế nền để duy trì sức ép, còn dư địa tăng thuế cao hơn vẫn được giữ nguyên trong tay Nhà Trắng.

Tín hiệu rõ nhất cho thấy thuế quan Mỹ có thể vượt 15% xuất hiện trong phát biểu cứng rắn sau đó. Reuters và AP đều ghi nhận ông Trump cảnh báo rằng bất kỳ quốc gia nào cố “chơi trò” với phán quyết của Tòa án Tối cao hoặc lợi dụng phán quyết này để rút khỏi các cam kết thương mại đã đạt được sẽ phải đối mặt với mức thuế “cao hơn nhiều” theo các đạo luật thương mại khác.

Đây không chỉ là lời đe dọa chính trị. Về mặt chính sách, nó phản ánh rõ chiến lược mới của Washington: thay vì một mức thuế đại trà duy nhất, Mỹ đang chuyển sang mô hình nhiều tầng, trong đó mức phổ quát chỉ là nền ban đầu, còn các mức cao hơn có thể được kích hoạt có chọn lọc để gây sức ép với từng đối tác. Reuters cũng cho biết chính quyền Mỹ có thể mở thêm các cuộc điều tra theo Section 301, một bước đi pháp lý thường được dùng để dọn đường cho các đợt áp thuế mới.

Một số nước có thể chịu mức 15% hoặc cao hơn

Diễn biến sau đó càng củng cố nhận định rằng mức 15% không áp dụng đồng đều theo kiểu “trần chung”. Ngày 25/2, Reuters dẫn lời Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết thuế suất Mỹ đối với một số quốc gia sẽ tăng lên 15% hoặc cao hơn, dù không nêu đích danh những đối tác nào.

Trước đó, Reuters cũng cho biết các mức thuế cao hơn đã thỏa thuận trong đàm phán song phương vẫn tiếp tục được Mỹ giữ nguyên. Cụ thể, một số nước như Malaysia và Campuchia vẫn có thể bị áp mức 19%, dù mức thuế phổ quát mới thấp hơn. Điều đó cho thấy chính sách mới của Washington đang vận hành theo logic “đa tầng”: cùng một thời điểm, nhiều mức thuế khác nhau có thể tồn tại song song, tùy theo thỏa thuận và vị thế đàm phán của từng đối tác.

Nhìn dưới góc độ điều hành, đây là một sự chuyển đổi đáng chú ý. Trước đây, Mỹ thiên về áp thuế quy mô lớn trên diện rộng để tạo hiệu ứng tức thì. Nay, sau khi bị tòa án giới hạn thẩm quyền ở một số công cụ, Washington đang dịch chuyển sang cách tiếp cận tinh vi hơn: dùng một mức thuế nền tương đối rộng để giữ áp lực, đồng thời để ngỏ các “nấc tăng” đối với từng nước, từng nhóm hàng và từng hồ sơ pháp lý.

Mô hình này có ba tác dụng cùng lúc. Thứ nhất, nó giúp Mỹ duy trì đòn bẩy đàm phán. Thứ hai, nó khiến các đối tác khó đoán định mức thuế thực tế sẽ phải chịu. Thứ ba, nó giảm rủi ro để toàn bộ chính sách bị vô hiệu hóa chỉ bằng một phán quyết, bởi công cụ đã được phân tán qua nhiều căn cứ pháp lý khác nhau. Đây là lý do giới quan sát nhìn nhận rằng phán quyết của tòa chưa làm suy yếu hoàn toàn chiến lược thương mại cứng rắn của Mỹ, mà chỉ buộc chiến lược ấy thay đổi hình thức.

Điều thị trường lo nhất không phải một con số, mà là sự bất định

Tác động lớn nhất của diễn biến mới không nằm ở riêng mốc 10% hay 15%, mà ở sự bất định kéo dài. Reuters cho biết đợt điều chỉnh thuế mới đã khiến thị trường tài chính phản ứng tiêu cực; trong phiên 23/2, các chỉ số lớn của Phố Wall đồng loạt giảm khi nhà đầu tư lo ngại về quỹ đạo thương mại sắp tới.

Doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần sự ổn định để định giá, ký hợp đồng, tính toán chi phí logistics và tổ chức chuỗi cung ứng. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, họ không chỉ phải tính mức thuế đang áp dụng, mà còn phải tính đến khả năng mức thuế đó thay đổi rất nhanh theo diễn biến pháp lý hoặc đàm phán chính trị. Chính sự thiếu chắc chắn này làm tăng chi phí phòng ngừa rủi ro, khiến việc mở rộng đơn hàng, giữ tồn kho hay đầu tư dài hạn đều trở nên dè dặt hơn.

Reuters cũng cho biết Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) sẽ dừng thu các mức thuế bị Tòa án Tối cao coi là bất hợp pháp theo IEEPA từ ngày 24/2, nhưng điều đó không đồng nghĩa rủi ro thuế quan chấm dứt. Các mức thuế mới theo Section 122 và các công cụ khác vẫn tiếp tục được sử dụng, trong khi vấn đề hoàn tiền cho số thuế đã thu trước đó vẫn còn bỏ ngỏ.

Đối với các đối tác thương mại lớn của Mỹ, đặc biệt là những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu sang Mỹ, sức ép hiện nay không chỉ là mức thuế hiện tại, mà còn là nguy cơ các thỏa thuận đã đàm phán xong vẫn có thể bị phủ bóng bởi chính sách thuế mới.

Reuters cho biết Nghị viện châu Âu đã trì hoãn bỏ phiếu phê chuẩn thỏa thuận thương mại với Mỹ sau khi ông Trump tuyên bố nâng mức thuế tạm thời lên 15%. Trong bối cảnh đó, ngay cả các đối tác đã đạt đồng thuận với Washington cũng phải tính toán lại phạm vi hiệu lực thực tế của thỏa thuận, nhất là khi mức thuế nền mới có thể chồng lấn lên các ưu đãi hoặc làm thay đổi cấu trúc chi phí.

Điều này cho thấy thương mại quốc tế đang đứng trước một nghịch lý: ngay cả khi có thỏa thuận, sự ổn định vẫn chưa được bảo đảm tuyệt đối, bởi chính sách thuế của Mỹ đang trở thành một công cụ mặc cả linh hoạt hơn và khó đoán hơn trước.