Luật Thủ đô sửa đổi: Thể chế hóa không gian phát triển mới, tạo dựng nền quản trị mới cho Hà Nội

Luật hóa yêu cầu phát triển mới của Thủ đô

Thảo luận về dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI cho thấy một nhận thức ngày càng rõ: Hà Nội không thể tiếp tục phát triển bằng tư duy quản lý hành chính thông thường, cũng không thể vận hành bằng một khuôn khổ pháp lý đã bộc lộ độ trễ trước những yêu cầu phát triển mới. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục sửa đổi Luật Thủ đô không còn là lựa chọn mang tính kỹ thuật lập pháp, mà là yêu cầu chính trị - pháp lý có tính chiến lược nhằm tái thiết không gian thể chế cho Thủ đô.

Điểm đáng chú ý là tinh thần sửa luật lần này được đặt trong một tầm nhìn rộng hơn nhiều so với việc điều chỉnh cục bộ một số cơ chế. Phát biểu tại thảo luận tổ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh việc sửa đổi Luật Thủ đô là “cơ hội thực chất, bước đi chiến lược nhằm kiến tạo mô hình phát triển mới cho Thủ đô”, đồng thời yêu cầu xây dựng Luật Thủ đô trở thành “thiết chế pháp lý đặc thù, vượt trội, có tính dẫn dắt đủ mạnh để tháo gỡ điểm nghẽn phát triển”. Đây là phát biểu có ý nghĩa định hướng rõ rệt, bởi nó xác lập vị trí của đạo luật không chỉ như một công cụ quản lý, mà như một nền tảng thể chế để Hà Nội thực hiện vai trò đầu tàu chính trị, hành chính, kinh tế, văn hóa và đổi mới sáng tạo của cả nước.

Từ góc độ lập pháp, thông điệp này hàm chứa một yêu cầu lớn hơn: Luật Thủ đô sửa đổi phải phản ánh được sự khác biệt về vị thế, chức năng và yêu cầu phát triển của Hà Nội; đồng thời đủ sức giải quyết những điểm nghẽn đã kéo dài nhiều năm trong quy hoạch, hạ tầng, quản trị đô thị, phân cấp, phân quyền và huy động nguồn lực. Nói cách khác, sửa luật là để Hà Nội có một “bộ khung” pháp lý tương xứng với tầm vóc của một đô thị đặc biệt, chứ không chỉ để bổ sung thêm một vài cơ chế ưu tiên đơn lẻ.

Cùng với đó, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng chỉ rõ một thực tế đáng suy ngẫm: dù Luật Thủ đô đã được sửa đổi năm 2024, song chỉ trong năm 2025, hệ thống pháp luật đã có nhiều thay đổi mạnh mẽ, với nhiều cơ chế, chính sách vượt trội hơn luật hiện hành, khiến Luật Thủ đô bộc lộ sự lạc hậu tương đối. Nhận định này cho thấy việc tiếp tục sửa đổi luật không phải là sự thay đổi thiếu ổn định của chính sách, mà là bước điều chỉnh cần thiết để bảo đảm Luật Thủ đô không bị tụt lại phía sau so với chính nhịp vận động của hệ thống pháp luật quốc gia.

Từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển và kiểm soát quyền lực

Nếu phải chỉ ra hạt nhân tư tưởng của lần sửa đổi này, thì đó chính là sự chuyển dịch từ tư duy “quản lý” sang tư duy “kiến tạo phát triển”. Theo tinh thần được nêu tại thảo luận tổ, Luật Thủ đô không nên dừng lại ở việc quy định những gì được làm và không được làm, mà phải mở ra không gian thể chế để Hà Nội chủ động thiết kế, thử nghiệm và tổ chức thực hiện những chính sách phù hợp với đặc thù của mình.

Đây là một bước tiến quan trọng trong tư duy xây dựng pháp luật. Một đô thị đặc biệt như Hà Nội không chỉ cần thêm quyền, mà cần cơ chế để vận dụng quyền đó một cách linh hoạt, sáng tạo và có trách nhiệm. Vì vậy, yêu cầu chỉ quy định trong luật những vấn đề có tính nguyên tắc, còn những nội dung cần sự linh hoạt thì giao cho Chính phủ và chính quyền thành phố quy định, thực chất là nhằm tăng sức sống và sức bền của đạo luật. Một đạo luật ôm đồm quá nhiều chi tiết điều hành sẽ rất dễ nhanh chóng lạc hậu; ngược lại, một đạo luật biết giữ vững nguyên tắc cốt lõi nhưng mở được không gian thực thi phù hợp mới có khả năng đồng hành lâu dài với sự phát triển.

Ở chiều sâu hơn, điểm nhấn lớn của dự án luật là mối quan hệ giữa phân quyền và kiểm soát quyền lực. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã khái quát tinh thần sửa luật bằng một mệnh đề ngắn gọn nhưng rất rõ định hướng: “Hà Nội quyết, Hà Nội làm, Hà Nội chịu trách nhiệm”. Câu nói này không chỉ thể hiện quyết tâm đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, mà còn xác lập rành mạch nguyên tắc trách nhiệm đi kèm với quyền hạn.

Đây chính là điểm cho thấy tư duy lập pháp lần này chặt chẽ hơn. Vấn đề không phải chỉ là trao thêm quyền cho Thủ đô, mà là phân quyền sao cho rõ ràng, thực chất, có giới hạn, có nguồn lực thực thi và có cơ chế kiểm soát. Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, giao quyền mà không kèm điều kiện thực hiện, không xác định rành mạch phạm vi trách nhiệm, không gắn với nguồn lực tài chính và năng lực tổ chức thực thi thì dễ dẫn tới tình trạng nửa vời trong quản lý, thậm chí phát sinh rủi ro thể chế. Bởi vậy, yêu cầu “phân quyền mạnh hơn nhưng trách nhiệm giải trình phải rõ ràng hơn, cơ chế kiểm soát quyền lực phải chặt chẽ hơn” là một nguyên tắc có ý nghĩa then chốt.

Đặc biệt, liên quan đến cơ chế thí điểm, thử nghiệm chính sách, các ý kiến tại tổ đã đặt ra một cách tiếp cận khá toàn diện. Hà Nội cần có cơ chế thử nghiệm vì đây là nơi hội tụ nguồn lực, chất xám, điều kiện khoa học - công nghệ và năng lực tổ chức thực hiện cao hơn nhiều địa phương khác. Nhưng thí điểm không thể trở thành vùng trống pháp lý. Mọi cơ chế khác luật hoặc vượt luật chỉ có thể được đặt trong giới hạn thật sự cần thiết, có thời hạn áp dụng, có giám sát, có đánh giá và có cơ chế xử lý rõ ràng. Chính điểm này làm nên giá trị cân bằng của dự án luật: đột phá nhưng không buông lỏng; trao quyền nhưng không nới lỏng kỷ cương; mở rộng không gian sáng tạo nhưng vẫn giữ vững nguyên tắc thượng tôn pháp luật.

Để Hà Nội đi đầu bằng mô hình quản trị hiện đại

Một đạo luật dành cho Thủ đô, xét đến cùng, không thể chỉ phục vụ cho sự vận hành của bộ máy, mà phải hướng tới chất lượng sống của người dân và sức cạnh tranh phát triển của toàn đô thị. Vì vậy, những nội dung được nhấn mạnh như quy hoạch dài hạn, phát triển hạ tầng đồng bộ, đô thị vệ tinh, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, tài chính - ngân sách, đầu tư phát triển và liên kết vùng đều cho thấy dự án luật đang được đặt trong một trục phát triển tổng thể, thay vì tiếp cận theo từng mảng chính sách rời rạc.

Ý nghĩa của sửa đổi Luật Thủ đô vì thế không chỉ là tháo gỡ các điểm nghẽn trước mắt như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, thiếu hụt hạ tầng xã hội hay ách tắc trong huy động nguồn lực. Xa hơn, đây là bước thể chế hóa một mô hình quản trị mới cho Hà Nội: quản trị hiện đại, tầm nhìn dài hạn, có năng lực điều phối phát triển vùng, có khả năng thử nghiệm chính sách và có trách nhiệm giải trình cao hơn.

Hà Nội phải đi đầu, nhưng đi đầu không phải bằng ngoại lệ thể chế; càng không phải bằng cơ chế đặc quyền tách khỏi hệ thống pháp luật chung. Hà Nội chỉ thực sự đi đầu khi trở thành hình mẫu về quản trị đô thị hiện đại, về kỷ luật thực thi công vụ, về hiệu quả sử dụng nguồn lực công và về khả năng chuyển hóa ưu thế thể chế thành lợi ích thiết thực cho người dân. Bởi vậy, nếu được tiếp thu, hoàn thiện đúng hướng, Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ không chỉ là một đạo luật điều chỉnh riêng cho Hà Nội, mà còn có thể trở thành mô hình tham chiếu quan trọng cho tư duy xây dựng pháp luật đối với các đô thị đặc biệt của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.