Quỹ hiến tặng - Khoảng trống về công bằng thuế ở Mỹ

Trong làn sóng điều chỉnh chính sách thuế tại Mỹ, một bộ phận người có tài sản lớn đang gia tăng sử dụng các quỹ hiến tặng tư vấn, thường được gọi là donor-advised funds (DAF), như một công cụ “khóa” ưu đãi thuế ngay trong năm góp tài sản. Theo Wall Street Journal, mức độ quan tâm tới DAF tăng mạnh sau các thay đổi mới của luật thuế, bởi cơ chế này cho phép người đóng thuế chốt khoản khấu trừ ngay khi chuyển tài sản vào quỹ, dù việc giải ngân cho tổ chức từ thiện có thể diễn ra chậm hơn nhiều. Cần nói rõ: đây chưa hẳn là “trốn thuế” theo nghĩa vi phạm pháp luật, nhưng rõ ràng là một hình thức tối ưu nghĩa vụ thuế dựa trên các khe hở hợp pháp của hệ thống ưu đãi từ thiện.

Về pháp lý, Sở Thuế vụ Mỹ (IRS) xác định DAF là một quỹ hoặc tài khoản được một tổ chức 501(c)(3) quản lý và vận hành; sau khi nhà tài trợ chuyển tiền hoặc tài sản vào quỹ, quyền kiểm soát pháp lý thuộc về tổ chức bảo trợ, nhưng người hiến tặng vẫn giữ “quyền tư vấn” đối với việc đầu tư và phân phối tiền sau này. Chính cấu trúc “đã hiến nhưng vẫn còn ảnh hưởng” này khiến DAF trở thành công cụ đặc biệt hấp dẫn với giới giàu có: họ không còn sở hữu trực tiếp tài sản đã chuyển vào quỹ, song vẫn có thể định hướng dòng tiền từ thiện theo nhịp độ và ưu tiên riêng của mình. IRS đồng thời cũng cảnh báo đã xuất hiện những mô hình lợi dụng danh nghĩa DAF để tạo ra các khoản khấu trừ thuế đáng ngờ và mang lại lợi ích kinh tế không được phép cho người hiến tặng hoặc gia đình họ.

Ưu thế thuế của DAF nằm ở chỗ nó kết hợp được nhiều lợi ích cùng lúc. Theo ấn phẩm hướng dẫn của IRS, để được khấu trừ từ thiện, cá nhân thường phải khai khấu trừ chi tiết trên Schedule A; với tài sản hiến tặng, người nộp thuế nhìn chung có thể khấu trừ theo giá trị thị trường hợp lý tại thời điểm chuyển giao, trong khi mức khấu trừ chịu các ngưỡng giới hạn theo AGI, phổ biến là tới 60% AGI đối với tiền mặt và khoảng 30% AGI đối với nhiều loại tài sản tăng giá đã nắm giữ dài hạn; phần vượt ngưỡng còn có thể được chuyển sang tối đa 5 năm tiếp theo. Điều này đặc biệt có lợi với người giàu đang nắm giữ cổ phiếu tăng giá mạnh: nếu bán ra, họ có thể phải chịu thuế lãi vốn; nhưng nếu chuyển thẳng tài sản vào DAF, họ vừa tránh được phần thuế lãi vốn đó, vừa có thể nhận khấu trừ từ thiện theo quy định hiện hành. Wall Street Journal cho biết chính triển vọng ưu đãi bị siết lại từ năm 2026 đã thúc đẩy nhiều nhà đầu tư giàu có “nạp” tiền và tài sản vào DAF sớm hơn để giữ lợi thế thuế.

Điểm gây tranh cãi nhất không nằm ở khâu góp tiền, mà ở khâu giải ngân. Trong khi các quỹ tư nhân tại Mỹ phải thực hiện nghĩa vụ phân phối tối thiểu hằng năm và nếu không đáp ứng đúng hạn có thể bị áp thuế phạt 30%, thậm chí thêm 100% nếu chậm khắc phục, thì DAF lại không có một chuẩn phân phối tối thiểu tương đương ở cấp tài khoản. IRS nêu rõ mức hoàn vốn đầu tư tối thiểu của private foundation được tính ở ngưỡng 5% giá trị tài sản đủ điều kiện; còn với DAF, luật hiện hành chủ yếu kiểm soát các phân phối sai mục đích, lợi ích không được phép và sở hữu kinh doanh vượt mức, chứ chưa buộc “tiền phải rời quỹ” trong một thời hạn cứng. Kết quả là nhà tài trợ có thể được hưởng lợi thuế ngay hôm nay, còn lợi ích xã hội trực tiếp lại có thể lùi về một thời điểm không xác định.

Quy mô của công cụ này hiện đã đủ lớn để trở thành vấn đề chính sách công. DAF Research Collaborative, dựa trên dữ liệu Form 990 của IRS cho năm tài chính 2024, cho biết Mỹ có khoảng 3,56 triệu tài khoản DAF, tổng tài sản đạt 326,45 tỷ USD, tổng đóng góp vào quỹ là 89,64 tỷ USD và tổng giải ngân ra các tổ chức từ thiện là 64,89 tỷ USD; tỷ lệ payout toàn hệ thống ở mức 25,3%. Trước đó, AP dẫn báo cáo năm 2024 cho thấy tài sản trong DAF đã tăng lên 251,5 tỷ USD trong năm tài chính 2023, trong khi giới phê bình cho rằng một phần đáng kể tiền đang bị “warehouse” tức bị giữ lại trong quỹ để lấy lợi thế thuế hơn là nhanh chóng chảy tới các tổ chức đang cần nguồn lực. Nói cách khác, DAF không phải là quỹ “nằm im” hoàn toàn, nhưng quy mô tài sản tích tụ đủ lớn để dấy lên câu hỏi liệu khoản chi ngân sách gián tiếp dưới dạng ưu đãi thuế đã thực sự chuyển hóa kịp thời thành lợi ích công hay chưa.

Từ góc độ pháp luật và chính sách thuế, vấn đề của nước Mỹ hiện nay không phải là phủ nhận hoạt động thiện nguyện, mà là phải khép lại độ vênh giữa ưu đãi thuế và hiệu quả xã hội. Khi người giàu có thể hợp pháp hóa việc giảm nghĩa vụ thuế bằng cách chuyển tài sản vào một quỹ trung gian, còn xã hội chưa chắc nhận được nguồn lực tương ứng trong ngắn hạn, bản chất của ưu đãi thuế bị đặt lại: nhà nước đang khuyến khích từ thiện, hay đang tài trợ cho việc trì hoãn trách nhiệm phân phối tài sản vì lợi ích cộng đồng? Những đề xuất cải cách vì thế thường xoay quanh ba hướng: ấn định thời hạn giải ngân tối đa, chỉ cho hưởng đầy đủ khấu trừ khi tiền tới tổ chức hoạt động thực địa, và tăng minh bạch ở cấp tài khoản. Chừng nào khoảng trống này chưa được lấp đầy, DAF vẫn sẽ là biểu tượng rõ nét của một nghịch lý Mỹ: càng nhiều người giàu nói về thiện nguyện, tranh luận về công bằng thuế càng thêm gay gắt.