Pháp luật kiến tạo phát triển: Từ “mở đường” đến bản lĩnh “sửa đường” trong tư duy của Tổng Bí thư Tô Lâm

Pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới; không chỉ điều chỉnh thực tiễn hiện hữu, mà còn phải kiến tạo tương lai

Vai trò của pháp luật đã được tái định vị một cách rõ ràng: từ công cụ duy trì trật tự sang hạ tầng dẫn dắt phát triển. Trong mô hình truyền thống, pháp luật thường đi sau thực tiễn. Quan hệ xã hội phát sinh đến đâu, pháp luật điều chỉnh đến đó; vấn đề nảy sinh ở đâu quy phạm được ban hành để xử lý ở đó. Cách tiếp cận này tạo ra sự an toàn về mặt quản lý, nhưng lại thiếu khả năng tạo lập không gian phát triển. Từ đó khiến pháp luật luôn ở thế “đuổi theo” thị trường, trong khi thị trường ngày càng vận động nhanh, đặc biệt dưới tác động của công nghệ và toàn cầu hóa.

Tư duy mà Tổng Bí thư Tô Lâm đặt ra đã đảo chiều logic đó. Pháp luật không còn là “người đến sau”, mà phải trở thành “người mở lối”. Điều này có nghĩa là, ngay từ khâu thiết kế, pháp luật phải tính đến những khả năng chưa xuất hiện, phải dự liệu những xu hướng đang hình thành và phải tạo “không gian” cho những mô hình kinh doanh, những lực lượng sản xuất mới có thể phát triển. Ở góc độ này, pháp luật được nhìn như một dạng hạ tầng – không phải hạ tầng vật chất như đường sá hay điện năng, mà là hạ tầng thể chế, nơi định hình cách thức vận hành của thị trường và phân bổ nguồn lực trong xã hội. Một hệ thống pháp luật trì trệ sẽ làm méo mó thị trường, gia tăng chi phí giao dịch và kìm hãm đổi mới.

Ngược lại, một hệ thống pháp luật biết “mở đường” đúng lúc sẽ tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ, thậm chí có thể đi trước để dẫn dắt các ngành, các lĩnh vực mới. Chính vì vậy, phát biểu của Tổng Bí thư không chỉ là một thông điệp cải cách lập pháp, mà là một định hướng chiến lược về mô hình phát triển: chuyển từ tăng trưởng dựa trên khai thác nguồn lực sẵn có sang tăng trưởng dựa trên đổi mới, sáng tạo và năng lực thể chế. Hai ví dụ này cho thấy, giá trị của tư duy kiến tạo không nằm ở việc mở ra bao nhiêu con đường mới, mà nằm ở năng lực điều chỉnh những con đường đã mở.

“Mở đường” phải đi cùng “giữ lái” – “Sửa đường” là thước đo năng lực thể chế

Nếu dừng lại ở yêu cầu “mở đường”, tư duy pháp luật kiến tạo vẫn chưa hoàn chỉnh. Điểm làm nên chiều sâu trong phát biểu của Tổng Bí thư chính là nhấn mạnh rằng: “luật không chỉ ‘mở đường’ mà còn phải ‘sửa đường”. Đây không phải là một bổ sung về ngôn từ, mà là một chỉ dẫn mang tính phương pháp cho toàn bộ hoạt động lập pháp. “Mở đường” trước hết là yêu cầu tất yếu trong một nền kinh tế đang chuyển dịch nhanh. Những “lĩnh vực mới, mô hình mới, lực lượng sản xuất mới” không thể chờ đợi một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh mới được phép tồn tại. Nếu pháp luật không chủ động tạo hành lang, đổi mới sẽ diễn ra ngoài khuôn khổ, kéo theo rủi ro khó kiểm soát. Vì vậy, việc mở đường – cho phép thí điểm, thiết kế cơ chế linh hoạt, tạo dư địa thể chế – là điều kiện cần để phát triển. Nhưng chính tại điểm này, vai trò của “giữ lái” trở nên quyết định. Mở đường mà không giữ lái, tức là mở ra không gian nhưng không có nguyên tắc điều hướng, sẽ dẫn đến lệch chuẩn thị trường và rủi ro hệ thống. Khi các cơ chế thử nghiệm thiếu tiêu chí rõ ràng, thiếu cơ chế giám sát và thiếu trách nhiệm giải trình, thì “đổi mới” rất dễ bị lợi dụng, còn “thí điểm” có thể biến thành hợp thức hóa những sai lệch.

Chúng ta thấy rằng, thông điệp của Tổng Bí thư không cho phép một cách hiểu đơn giản rằng kiến tạo là nới lỏng. Ngược lại, khi Nhà nước cho phép linh hoạt hơn, thì yêu cầu về kỷ luật thể chế phải cao hơn. “Giữ lái” chính là giữ nguyên tắc: minh bạch, công khai, trách nhiệm và kiểm soát rủi ro. Nó bảo đảm rằng con đường được mở ra không phải là một lối đi ngẫu hứng, mà là một hướng đi có định hướng và có giới hạn rõ ràng.

Nếu “mở đường” là biểu hiện của tầm nhìn, thì “sửa đường” là biểu hiện của bản lĩnh.

Không có con đường nào – đặc biệt trong những lĩnh vực mới – có thể đúng ngay từ đầu. Vấn đề không phải là tránh sai, mà là có nhận diện được sai lệch hay không, có điều chỉnh kịp thời hay không, và có chịu trách nhiệm về những điều chỉnh đó hay không. “Sửa đường” trong tư duy của Tổng Bí thư không chỉ dừng ở việc sửa đổi văn bản pháp luật. Đó là một yêu cầu sâu hơn về thiết lập cơ chế phản hồi thể chế. Nghĩa là, pháp luật phải được đặt trong một vòng tuần hoàn liên tục giữa ban hành – thực thi – đánh giá – điều chỉnh. Khi thực tiễn thay đổi, chính sách phải thay đổi; khi rủi ro xuất hiện, cơ chế phải được siết lại; khi mô hình chứng minh được hiệu quả, khuôn khổ pháp lý phải được hoàn thiện để nhân rộng, góc độ này “sửa đường” chính là thước đo của năng lực thể chế.

Một hệ thống pháp luật yếu không phải chỉ vì nó sai, mà vì nó không sửa được hoặc sửa quá chậm. Ngược lại, một hệ thống mạnh là hệ thống biết tự điều chỉnh nhanh, sửa đúng trọng tâm và giảm thiểu chi phí sai lầm cho xã hội. Vai trò của Tổng Bí thư trong phát biểu này không chỉ là người đưa ra định hướng, mà là người đặt ra chuẩn mực cho toàn bộ hệ thống. Khi yêu cầu “mạnh dạn thí điểm nhưng phải có kiểm soát”, đồng thời nhấn mạnh “mở đường” đi liền với “sửa đường”, đó là một thông điệp kép: khuyến khích đổi mới nhưng không dung thứ cho buông lỏng; thúc đẩy sáng tạo nhưng không chấp nhận đánh đổi kỷ cương, đây cũng là cách định vị lại trách nhiệm của bộ máy nhà nước. Không còn là người chỉ ban hành quy định, mà phải là người thiết kế hệ thống vận hành, theo dõi, đánh giá và chịu trách nhiệm về kết quả của chính những “con đường” mà mình mở ra. Khi đó, lập pháp không còn là một hoạt động tĩnh, mà trở thành một quá trình quản trị động – nơi mỗi quyết định đều có vòng đời và phải được kiểm chứng bằng thực tiễn.

Nhìn rộng hơn, tinh thần “mở đường – giữ lái – sửa đường” chính là mô hình thu nhỏ của một nền quản trị hiện đại. Nó đòi hỏi sự cân bằng giữa linh hoạt và kỷ luật, giữa thử nghiệm và kiểm soát, giữa tầm nhìn và trách nhiệm. Nếu thiếu một trong ba yếu tố, hệ thống sẽ mất cân bằng: chỉ mở đường mà không giữ lái sẽ dẫn đến hỗn loạn; chỉ giữ lái mà không mở đường sẽ dẫn đến trì trệ; còn không có khả năng sửa đường thì mọi sai lầm sẽ tích tụ thành khủng hoảng. Vì vậy, điều cốt lõi trong phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm không phải là một khẩu hiệu cải cách, mà là một tiêu chuẩn vận hành mới của thể chế. Trong tiêu chuẩn đó, “mở đường” là yêu cầu của phát triển, “giữ lái” là nguyên tắc của quản trị, và “sửa đường” là bản lĩnh của hệ thống. Chỉ khi ba yếu tố này được kết nối chặt chẽ, pháp luật mới thực sự trở thành hạ tầng kiến tạo – không chỉ mở ra con đường, mà còn bảo đảm con đường đó dẫn tới đích.

Trong thực tiễn hiện nay, tinh thần “mở đường – giữ lái – sửa đường” không phải là một khái niệm trừu tượng, mà đã và đang thể hiện rõ trong những lĩnh vực cụ thể của nền kinh tế. “Mở đường” có thể nhìn thấy rõ qua cách tiếp cận đối với tài sản số. Đây là lĩnh vực mà thực tiễn đã đi trước pháp luật rất xa, từ tiền mã hóa, tài sản mã hóa đến các mô hình kinh doanh dựa trên blockchain. Nếu tiếp cận theo logic truyền thống – chỉ công nhận khi đã kiểm soát được – thì cơ hội phát triển sẽ trôi qua. Vì vậy, “mở đường” ở đây không đồng nghĩa với hợp thức hóa ngay lập tức, mà là thiết kế các cơ chế thí điểm có kiểm soát, từng bước thừa nhận giá trị kinh tế của tài sản số, đồng thời đặt chúng trong khuôn khổ quản trị rủi ro. Cách tiếp cận này cho phép pháp luật không đứng ngoài cuộc, mà tham gia từ sớm vào việc định hình thị trường mới.

Ngược lại, “sửa đường” thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực pháp luật đất đai – nơi những sai lệch tích tụ qua nhiều giai đoạn đã trở thành điểm nghẽn lớn của nền kinh tế. Từ cơ chế xác định giá đất, thu hồi đất, đến phân bổ nguồn lực đất đai, nhiều quy định không còn phù hợp với thực tiễn thị trường, làm phát sinh khiếu kiện kéo dài và méo mó phân bổ nguồn lực. Ở đây, vấn đề không còn là mở ra cái mới, mà là dũng cảm nhận diện những bất cập đã tồn tại, điều chỉnh kịp thời và chịu trách nhiệm về chi phí cải cách. Nếu “mở đường” là tạo không gian phát triển, thì “sửa đường” trong đất đai chính là khôi phục lại trật tự thị trường và niềm tin thể chế.

Lập pháp khoa học, dân chủ, minh bạch: Điều kiện để pháp luật thực sự kiến tạo phát triển

Phát biểu của Tổng Bí thư không dừng lại ở triết lý “mở đường – sửa đường”, mà còn đặt ra yêu cầu rất cụ thể đối với quy trình lập pháp: “phải thật sự khoa học, dân chủ, minh bạch, lắng nghe được tiếng nói của chuyên gia, nhà khoa học, kinh nghiệm quốc tế, doanh nghiệp và Nhân dân”. Đây chính là điều kiện nền tảng để biến tư duy kiến tạo thành hiện thực. Nếu “mở đường” là tầm nhìn và “sửa đường” là bản lĩnh, thì lập pháp khoa học, dân chủ, minh bạch chính là cơ chế bảo đảm để hai yêu cầu đó không dừng lại ở lời nói. Đây không phải là tiêu chuẩn hình thức, mà là nền móng quyết định chất lượng của toàn bộ hệ thống pháp luật.

Trước hết, lập pháp phải khoa học – nghĩa là phải dựa trên dữ liệu, bằng chứng và phân tích tác động, chứ không chỉ dựa vào ý chí quản lý hay kinh nghiệm chủ quan. Một đạo luật muốn “mở đường” cho tương lai thì không thể được xây dựng theo logic của quá khứ. Nó phải trả lời được những câu hỏi cốt lõi: vấn đề thực sự là gì, chi phí – lợi ích của từng phương án ra sao, ai được hưởng lợi, ai phải gánh rủi ro, và hệ quả dài hạn đối với thị trường là gì. Nếu thiếu những phân tích này, pháp luật rất dễ rơi vào tình trạng “thiện chí nhưng thiếu hiệu quả”, thậm chí tạo ra méo mó mới trong phân bổ nguồn lực. Khoa học lập pháp không chỉ là việc viện dẫn lý thuyết, mà là thể chế hóa tư duy chính sách dựa trên bằng chứng. Điều đó đòi hỏi phải nâng cấp nghiêm túc các công cụ như đánh giá tác động chính sách, thử nghiệm chính sách, tổng kết thực tiễn và so sánh kinh nghiệm quốc tế. Một nền lập pháp thiếu dữ liệu sẽ không thể đi trước; một nền lập pháp thiếu phân tích sẽ không thể sửa đúng.

Thứ hai, lập pháp phải dân chủ – không phải theo nghĩa hình thức của việc lấy ý kiến, mà là theo nghĩa thực chất của việc tích hợp đa chiều lợi ích và tri thức xã hội. Khi Tổng Bí thư nhấn mạnh phải “lắng nghe được tiếng nói của chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và Nhân dân”, đó không chỉ là yêu cầu về quy trình, mà là yêu cầu về chất lượng quyết định. Một đạo luật không thể kiến tạo phát triển nếu nó chỉ phản ánh góc nhìn của cơ quan quản lý, mà bỏ qua trải nghiệm của thị trường và nhu cầu của người dân. Dân chủ trong lập pháp vì vậy phải được hiểu là khả năng chấp nhận phản biện, kể cả những ý kiến trái chiều. Bởi chính những khác biệt đó mới giúp nhận diện rủi ro, phát hiện lỗ hổng và hoàn thiện thiết kế chính sách. Một quy trình chỉ “thu nhận ý kiến” nhưng không thực sự xử lý và phản hồi ý kiến thì về bản chất vẫn là khép kín. Ngược lại, một quy trình biết đối thoại, biết giải trình và biết điều chỉnh sẽ tạo ra những đạo luật có sức sống lâu dài hơn.

Thứ ba, lập pháp phải minh bạch – không chỉ minh bạch về nội dung, mà còn minh bạch về lập luận và lựa chọn chính sách. Xã hội không chỉ cần biết quy định là gì, mà cần hiểu vì sao quy định đó được lựa chọn thay vì các phương án khác. Minh bạch ở đây là điều kiện để kiểm soát quyền lực trong hoạt động lập pháp, đồng thời tạo dựng niềm tin xã hội – yếu tố không thể thiếu để pháp luật được tuân thủ một cách tự nguyện. Khi thiếu minh bạch, pháp luật dễ trở thành sản phẩm của lợi ích cục bộ hoặc thỏa hiệp ngắn hạn, khi thiếu dân chủ, pháp luật dễ xa rời thực tiễn, nếu thiếu khoa học, pháp luật dễ sai ngay từ thiết kế. Ba yếu tố này gắn kết với nhau như ba trụ cột: thiếu một, toàn bộ cấu trúc sẽ mất cân bằng. Mặt khác, yêu cầu “khoa học – dân chủ – minh bạch” thực chất là yêu cầu nâng cấp toàn bộ hệ sinh thái lập pháp. Không chỉ là cách viết luật, mà là cách hình thành chính sách, cách tổ chức tham vấn và sử dụng dữ liệu, cách giải trình và chịu trách nhiệm. Một nền pháp luật kiến tạo không thể tồn tại trên một quy trình lập pháp cũ kỹ. Điểm then chốt là: nếu không bảo đảm ba điều kiện này, thì “mở đường” rất dễ trở thành mở lối theo cảm tính, còn “sửa đường” sẽ chỉ là vá víu hậu quả. Ngược lại, khi lập pháp thực sự khoa học, dân chủ và minh bạch, pháp luật sẽ có khả năng tự điều chỉnh, tự hoàn thiện và thích ứng liên tục với biến động của xã hội. Nói cách khác, kiến tạo phát triển không bắt đầu từ nội dung của luật, mà bắt đầu từ cách làm ra luật. Và đó chính là thử thách lớn nhất – nhưng cũng là cơ hội lớn nhất – đối với năng lực thể chế hiện nay.

Ở tầm nhìn dài hạn, phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm không chỉ là một định hướng lập pháp, mà là lời khẳng định về con đường phát triển của một quốc gia trong thời đại biến động: không thể đi nhanh nếu pháp luật đi chậm, và không thể đi xa nếu pháp luật không biết tự điều chỉnh. Một nền pháp luật kiến tạo không phải là nền pháp luật hoàn hảo ngay từ đầu, mà là nền pháp luật đủ bản lĩnh để mở lối cho cái mới, đủ kỷ luật để giữ vững trật tự, và đủ trí tuệ để sửa mình theo thực tiễn. Khi pháp luật đạt đến trạng thái đó, nó không còn là “hàng rào” của quản lý, mà trở thành “đường băng” của phát triển – nơi mọi nguồn lực được giải phóng, mọi sáng tạo được nuôi dưỡng, và mọi sai lệch đều có cơ chế để được điều chỉnh kịp thời. Và chính ở điểm này, năng lực thể chế không chỉ quyết định tốc độ tăng trưởng, mà còn định hình vị thế của quốc gia trong cuộc cạnh tranh dài hạn.