EU cân nhắc áp dụng “Quy chế chặn” trước các lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào ICC

Liên minh châu Âu (EU) hiện đang cân nhắc khả năng áp dụng “Quy chế chặn” (blocking statute) nhằm hạn chế tác động của các lệnh trừng phạt do Mỹ áp đặt đối với Tòa án Hình sự Quốc tế (International Criminal Court - ICC). Tuy nhiên, vấn đề này đang bộc lộ những khác biệt quan điểm trong nội bộ EU, khi các quốc gia thành viên chưa đạt được sự thống nhất về việc có nên sử dụng công cụ pháp lý này hay không. Trong khi một số ý kiến cho rằng cần có biện pháp pháp lý rõ ràng nhằm bảo vệ các cá nhân, tổ chức châu Âu có liên quan đến ICC trước tác động từ bên ngoài, thì các bên khác vẫn tỏ ra thận trọng và cho rằng cần cân nhắc trước khi triển khai các công cụ pháp lý như “Quy chế chặn”.

Trong các tuyên bố chính thức, EU mới chỉ bày tỏ “lấy làm tiếc sâu sắc” trước quyết định áp đặt trừng phạt của Mỹ đối với các quan chức của ICC, đồng thời tiếp tục nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo đảm hoạt động độc lập của Tòa án. Trong khi đó, một số tổ chức xã hội dân sự và nghị sĩ châu Âu đã kêu gọi EU có phản ứng mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, các phát biểu gần đây từ đại diện Ủy ban châu Âu cho thấy trọng tâm vẫn là các biện pháp tiếp xúc, vận động và đối thoại nhằm thuyết phục phía Mỹ.

“Quy chế chặn” là một công cụ pháp lý của EU, được thiết lập theo Quy định số 2271/96 của Hội đồng châu Âu năm 1996, nhằm bảo vệ các cá nhân và doanh nghiệp của EU trước việc nước thứ ba áp dụng các đạo luật của mình bên ngoài lãnh thổ. Theo Ủy ban châu Âu, công cụ này được sử dụng để hạn chế tác động của các biện pháp pháp lý từ bên ngoài mà EU cho là không phù hợp với luật quốc tế.

“Quy chế chặn” cho phép vô hiệu hóa trong phạm vi EU hiệu lực của các phán quyết được đưa ra dựa trên pháp luật nước ngoài, đồng thời tạo cơ sở để các chủ thể EU yêu cầu bồi thường thiệt hại và không phải tuân thủ các yêu cầu phát sinh từ những đạo luật đó. Công cụ này từng được EU sử dụng để đối phó với các biện pháp trừng phạt của Mỹ áp đặt lên Cuba, Iran và Libya vào năm 1996.

Hiện nay, đối tượng của “Quy chế chặn” chủ yếu bao gồm các biện pháp của Mỹ liên quan đến Cuba và Iran. Đáng chú ý, sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran, EU đã cập nhật công cụ này vào năm 2018 để đưa các biện pháp trừng phạt ngoài lãnh thổ của Mỹ đối với Iran vào phạm vi điều chỉnh, qua đó giảm thiểu tác động đối với các chủ thể EU có hoạt động kinh doanh hợp pháp với Iran.

Trước đó, vào tháng 2/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký sắc lệnh hành pháp áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC). Theo Nhà Trắng, quyết định này được đưa ra trong bối cảnh ICC tiến hành các cuộc điều tra và ban hành các biện pháp tố tụng liên quan đến công dân Mỹ và các đồng minh của Mỹ, trong đó có Israel. Phía Mỹ cho rằng các hành động này là “không hợp pháp và không có cơ sở”, đồng thời vượt quá thẩm quyền của ICC, khi Mỹ và một số quốc gia liên quan không phải là thành viên của Quy chế Rome – văn kiện thành lập và quy định thẩm quyền của ICC.

Sắc lệnh cho phép áp dụng các biện pháp như phong tỏa tài sản và hạn chế nhập cảnh đối với các quan chức, nhân viên và những cá nhân bị xác định là có liên quan đến các hoạt động của ICC. Về phía ICC, Tòa án đã lên tiếng chỉ trích các biện pháp này, cho rằng chúng có thể làm suy yếu tính độc lập và hoạt động tư pháp của một thiết chế quốc tế được thành lập nhằm truy cứu trách nhiệm đối với các tội phạm nghiêm trọng.