Tổng Bí thư Tô Lâm và bài toán giải phóng người trẻ khỏi áp lực mua nhà

Khi “an cư” dần trở thành gánh nặng của cả một thế hệ

Ông cha ta thường có câu: “Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà” và quả thực đây là ba việc quan trọng nhất của một đời người đàn ông. Vì vậy trong vài chục năm qua sở hữu nhà ở tại Việt Nam chúng ta gần như được xem là một cột mốc “bắt buộc” của đời người. Một người trẻ có nhà đồng nghĩa với ổn định, một gia đình có nhà được xem là đã “an cư”. Quan niệm đó từng phù hợp trong một giai đoạn lịch sử mà giá nhà còn nằm trong khả năng tích lũy của phần lớn người lao động. Nhưng khi giá bất động sản tăng nhanh hơn nhiều lần so với tốc độ tăng thu nhập, “an cư” bắt đầu mang thêm một ý nghĩa khác: áp lực tài chính kéo dài ròng rã hàng chục năm trời. Không khó để bắt gặp những người trẻ tại các đô thị lớn Ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng… hiện nay phải vay ngân hàng trong 20–30 năm để mua một căn hộ từ một phần rất lớn thu nhập hàng tháng được dành để trả nợ nhà. Điều đó khiến nhiều người phải trì hoãn hôn nhân, giảm chi tiêu cho giáo dục và trải nghiệm hay ngại thay đổi công việc, ngại khởi nghiệp và thậm chí chấp nhận làm công việc không phù hợp chỉ để duy trì dòng tiền trả nợ, nhìn bề ngoài đó là câu chuyện cá nhân. Nhưng ở cấp độ rộng hơn, đây là vấn đề của cấu trúc phát triển xã hội.

Một nền kinh tế hiện đại cần sự dịch chuyển liên tục của lao động, ý tưởng và nguồn lực. Người trẻ cần có khả năng chuyển tới nơi có năng suất cao hơn, thử nghiệm nghề nghiệp mới hoặc tham gia các lĩnh vực sáng tạo hoặc chấp nhận rủi ro để khởi nghiệp. Nhưng khi phần lớn năng lượng tài chính bị “khóa” vào bài toán mua nhà quá sớm, xã hội sẽ có xu hướng an toàn hóa. Người trẻ trở nên thận trọng hơn, ít dám thay đổi hơn và ít không gian hơn cho những thử nghiệm mới. Đó là lý do phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm rằng: “Từ nay đến năm 2030, nhà ở cho thuê phải được xác định là trụ cột chiến lược” vào chiều 19/5, tại Trụ sở Trung ương Đảng. Thiết nghĩ việc này cần được nhìn nhận vượt ra ngoài phạm vi của thị trường bất động sản. Đây không đơn thuần là câu chuyện xây thêm nhà cho thuê mà điều đáng chú ý hơn nằm ở tín hiệu thay đổi tư duy phát triển phía sau phát biểu này.

Từ tư duy sở hữu sang tư duy tiếp cận chỗ ở

Chúng ta thấy rằng thị trường bất động sản Việt Nam vận hành chủ yếu theo logic: xây để bán, sở hữu để tích sản và chờ giá tăng để làm giàu. Điều này khiến bất động sản không chỉ là nơi ở, mà còn trở thành kênh tích lũy tài sản quan trọng của xã hội. Dòng tiền lớn liên tục chảy vào đất đai và nhà ở với kỳ vọng tăng giá, mô hình đó có mặt tích cực trong giai đoạn đầu phát triển đô thị. Nhưng khi giá nhà vượt quá khả năng chi trả của phần lớn người trẻ, những hệ quả bắt đầu xuất hiện rõ hơn về khoảng cách giàu nghèo tài sản gia tăng; lao động khó dịch chuyển; chi phí sống tại đô thị tăng cao; doanh nghiệp khó giữ nhân lực; dòng vốn xã hội bị hút mạnh vào bất động sản thay vì sản xuất hay đổi mới sáng tạo. Ở nhiều nền kinh tế phát triển, nhà ở không được nhìn thuần túy như tài sản sở hữu, mà còn được xem là hạ tầng của thị trường lao động và của nền kinh tế dịch chuyển.

Tỷ lệ thuê nhà theo thống kê năm 2023 có tới 52,4% người dân Đức thuê nhà, cao nhất châu Âu nhưng xã hội vẫn ổn định và có năng suất lao động thuộc nhóm dẫn đầu châu Âu. Tại Singapore, bên cạnh hệ thống nhà ở sở hữu nổi tiếng, nhà cho thuê cũng được phát triển mạnh để phục vụ lực lượng lao động dịch chuyển và chuyên gia trẻ. Trung Quốc những năm gần đây cũng bắt đầu chuyển hướng sang phát triển nhà ở cho thuê tại các đô thị lớn nhằm giảm áp lực giá nhà và giữ sức cạnh tranh của nền kinh tế đô thị. Điểm chung của các mô hình này là: không buộc mọi người phải sở hữu nhà quá sớm để có một cuộc sống ổn định. Đây có lẽ là tầng ý nghĩa sâu hơn trong định hướng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra. Khi nhà ở cho thuê được xác định là “trụ cột chiến lược”, điều đó cho thấy nhà ở đang được nhìn nhận lại như một công cụ ổn định xã hội, một hạ tầng hỗ trợ lao động, một yếu tố cạnh tranh đô thị và một phần của mô hình tăng trưởng dài hạn. Nói cách khác, câu chuyện không còn chỉ là “xây bao nhiêu căn hộ” mà là làm sao để người trẻ có thể sống, làm việc và phát triển mà không phải đánh đổi gần như toàn bộ tương lai tài chính chỉ để mua một căn nhà.

Giải phóng người trẻ không chỉ là chuyện nhà ở

Điều đáng suy nghĩ là, khi người trẻ dành phần lớn thu nhập trong nhiều thập niên chỉ để trả nợ nhà, nền kinh tế cũng phải trả giá. Một xã hội mà người trẻ quá áp lực về chỗ ở thường sẽ giảm mức tiêu dùng dài hạn, giảm khả năng đầu tư cho giáo dục và kỹ năng, giảm mức độ chấp nhận rủi ro, giảm tinh thần khởi nghiệp và giảm luôn tính linh hoạt của thị trường lao động.

Trong khi đó, những nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển chất lượng cao lại cần điều ngược lại: sự dịch chuyển nhanh kèm tư duy đổi mới, khả năng sáng tạo và dòng vốn chảy vào các lĩnh vực tạo năng suất mới. Ở góc độ này, phát triển nhà ở cho thuê thực chất không chỉ là giải quyết chỗ ở mà là giải phóng nguồn lực xã hội đang bị “khóa” trong áp lực tích sản bất động sản. Tất nhiên, điều đó không có nghĩa phủ nhận quyền sở hữu nhà ở. Người dân luôn có nhu cầu tích lũy tài sản và tạo nền tảng ổn định cho gia đình. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ một xã hội hiện đại không nên chỉ có duy nhất một con đường để ổn định cuộc sống là vay nợ hàng chục năm để mua nhà. Muốn phát triển thị trường nhà ở cho thuê đúng nghĩa, Việt Nam chúng ta sẽ phải thay đổi rất nhiều chính sách đất đai; tín dụng; quy hoạch; mô hình phát triển đô thị; cơ chế thuế và cả tư duy xã hội về chuyện “ở thuê”. Nếu không có các thay đổi đồng bộ, thị trường vẫn sẽ quay lại mô hình quen thuộc là xây để bán, tích sản và chờ tăng giá. Nhưng nếu làm được, tác động của nó có thể lớn hơn rất nhiều so với câu chuyện bất động sản. Bởi suy cho cùng, một nền kinh tế khó có thể thực sự linh hoạt và sáng tạo nếu phần lớn năng lượng của thế hệ trẻ bị hút vào cuộc đua sở hữu nhà ở quá sớm. Cũng có thể chính ở điểm này, định hướng của Tổng Bí thư Tô Lâm đang gợi mở một cách tiếp cận mới về phát triển: không chỉ tạo ra tài sản cho xã hội mà còn tạo ra không gian phát triển cho con người. Điều đọng lại với tôi là một nền kinh tế hiện đại không đo bằng số người phải ôm nợ để mua nhà, mà đo bằng khả năng để người trẻ dám học, dám làm, dám dịch chuyển và dám theo đuổi những giá trị lớn hơn ngoài một mét vuông bất động sản. qua phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm chúng ta hy vọng Việt Nam sẽ bước vào được chuyển dịch tư duy ấy thì đây không chỉ là một thay đổi trong chính sách nhà ở, mà là một bước điều chỉnh quan trọng trong triết lý phát triển con người của cả một thời kỳ.