Thuế quan của ông Trump bị tuyên vô hiệu và những hệ quả chưa từng có tiền lệ

Khi thuế quan không còn là câu chuyện của chính phủ và doanh nghiệp

Trong những tuần gần đây, hàng loạt doanh nghiệp lớn tại Mỹ như Nike và Amazon đã trở thành mục tiêu của các vụ kiện tập thể từ người tiêu dùng liên quan chi phí thuế quan. Các vụ kiện xuất hiện sau khi nhiều mức thuế do Tổng thống Donald Trump áp đặt theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (International Emergency Economic Powers Act - IEEPA) bị Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ (CIT) và sau đó là Tòa án Tối cao Mỹ kết luận là vượt quá thẩm quyền pháp lý của Tổng thống.

Trong vụ kiện nhằm vào Nike, các nguyên đơn cho rằng hãng đồ thể thao này đã tăng giá nhiều mặt hàng giày dép, quần áo và thiết bị để bù đắp chi phí thuế quan đối với hàng nhập khẩu, nhưng không hoàn trả khoản chi phí này cho khách hàng sau khi các mức thuế bị tuyên vô hiệu. Hiện Nike đang phải đối mặt với các cáo buộc “làm giàu bất chính” (unjust enrichment) và thực hiện các hoạt động thương mại không công bằng đối với người tiêu dùng.

Một vụ kiện tương tự cũng được đệ trình nhằm vào Amazon. Người tiêu dùng cáo buộc tập đoàn thương mại điện tử này đã thu về hàng trăm triệu USD thông qua việc tăng giá hàng nhập khẩu để bù đắp chi phí thuế quan, trong khi khách hàng — chứ không phải Amazon — mới là bên thực tế phải gánh chịu các khoản tăng giá đó. Đặc biệt, đơn kiện còn cho rằng Amazon không yêu cầu chính phủ hoàn trả thuế quan không phải vì thiếu cơ sở pháp lý, mà nhằm duy trì quan hệ thuận lợi với Tổng thống Donald Trump sau khi ông Trump gọi điện trao đổi trực tiếp với tỉ phú Jeff Bezos, nhà sáng lập Amazon.

Ai phải hoàn tiền cho người tiêu dùng?

Sau phán quyết của các tòa án Mỹ, hàng nghìn doanh nghiệp đã bắt đầu yêu cầu chính phủ hoàn trả hàng tỷ USD tiền thuế quan đã nộp. Tuy nhiên, cơ chế pháp lý hiện nay không tự động bảo đảm người tiêu dùng — những người được cho là đã phải gánh phần lớn chi phí tăng giá — sẽ được hoàn tiền tương ứng. Điều này đang mở ra một dạng tranh chấp mới tại Mỹ, khi các hệ quả pháp lý từ chính sách thuế quan bắt đầu lan sang lĩnh vực bảo vệ người tiêu dùng và trách nhiệm doanh nghiệp.

Điểm đáng chú ý là dù các mức thuế quan đã bị tuyên vô hiệu, pháp luật Mỹ hiện chưa có cơ chế rõ ràng buộc các doanh nghiệp phải hoàn trả phần chi phí mà người tiêu dùng đã gánh chịu thông qua việc tăng giá hàng hóa. Theo quy định hiện hành, bên có quyền yêu cầu chính phủ hoàn trả thuế quan là doanh nghiệp nhập khẩu — tức đơn vị trực tiếp nộp thuế cho cơ quan hải quan Mỹ — chứ không phải người tiêu dùng.

Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý khá đặc biệt. Trong nhiều trường hợp, các doanh nghiệp nhập khẩu đã chuyển phần lớn chi phí thuế quan sang người mua hàng thông qua việc tăng giá bán lẻ. Tuy nhiên, khi các mức thuế bị tòa án kết luận là vượt quá thẩm quyền pháp lý của Tổng thống, người tiêu dùng lại không có cơ chế trực tiếp để yêu cầu chính phủ hoàn tiền, dù họ mới là bên thực tế phải gánh chịu các khoản tăng giá đó.

Chính sự nhập nhằng này đang trở thành trung tâm của các vụ kiện nhằm vào Nike, Amazon và nhiều doanh nghiệp khác tại Mỹ. Các nguyên đơn cho rằng nếu doanh nghiệp được hoàn trả thuế từ chính phủ nhưng không hoàn tiền cho khách hàng, các công ty này có thể được “hưởng lợi kép” — vừa chuyển được chi phí thuế quan sang người tiêu dùng trong giai đoạn các mức thuế còn hiệu lực, vừa nhận lại khoản thuế đã nộp sau khi các biện pháp này bị tòa án tuyên vô hiệu.

Tuy nhiên, về phía doanh nghiệp, vấn đề cũng không đơn giản. Các công ty có thể lập luận rằng giá bán hàng hóa tăng lên không chỉ phản ánh riêng chi phí thuế quan mà còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác như chuỗi cung ứng, chi phí vận hành hoặc chiến lược định giá. Điều này khiến việc xác định chính xác bao nhiêu phần chi phí tăng thêm thực sự đến từ thuế quan trở nên rất khó khăn.

Ngoài ra, các khoản hoàn thuế — nếu có — cũng không đồng nghĩa doanh nghiệp sẽ ngay lập tức nhận được tiền từ chính phủ. Quá trình hoàn trả có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, do liên quan các thủ tục với Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP), cũng như nguy cơ phát sinh thêm các tranh chấp pháp lý khác trong quá trình kháng cáo.

Trong khi các doanh nghiệp bắt đầu yêu cầu hoàn trả hàng tỷ USD tiền thuế quan đã nộp, câu hỏi ai sẽ chịu trách nhiệm hoàn tiền cho người tiêu dùng dường như vẫn chưa có lời giải rõ ràng trong pháp luật Mỹ.