Bê bối mạng xã hội và xu hướng siết chặt kiểm duyệt

Nhiều nền tảng mạng xã hội phổ biến hiện nay đã vướng phải các bê bối liên quan đến hoạt động thu thập dữ liệu trái phép, phát tán nội dung độc hại và đe dọa an toàn của người dùng, đặc biệt đối với trẻ vị thành niên. Tại Mỹ, Meta Platforms – công ty sở hữu Facebook và Instagram – đã bị hơn 30 bang khởi kiện vào năm 2023, cáo buộc các nền tảng này gây ra những tác động tiêu cực đối với người dùng trẻ. Theo nội dung các đơn kiện, Meta bị cho là đã sử dụng các cơ chế đề xuất nội dung và tương tác liên tục nhằm giữ chân người dùng, trong đó bao gồm việc hiển thị lặp lại các nội dung có thể ảnh hưởng đến tâm lý như hình ảnh cơ thể, bạo lực hoặc các chủ đề tiêu cực. Đại diện các bang cho rằng việc tiếp xúc lâu dài với các nội dung này có thể góp phần làm gia tăng tình trạng lo âu, trầm cảm và các vấn đề sức khỏe tâm thần ở thanh thiếu niên.

Không chỉ dừng lại ở các đơn kiện cấp bang, mới đây Meta Platforms cũng đã phải tham gia tố tụng trong một vụ kiện dân sự tại Mỹ. Tháng 3/2026, một bồi thẩm đoàn đã đưa ra phán quyết trong vụ xét xử được xem là phiên tòa đầu tiên liên quan đến vấn đề “nghiện mạng xã hội”. Cụ thể, gia đình của một thiếu nữ (K.G.M.) cho biết em đã sử dụng Facebook/Instagram từ khi còn rất nhỏ, liên tục trong thời gian dài và tiếp xúc lặp lại với các nội dung tiêu cực, từ đó gặp các vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe tâm lý, bao gồm trầm cảm và hành vi tự gây hại. Chính những tổn hại này được cho là nguyên nhân dẫn đến việc các gia đình khởi kiện Meta và các nền tảng liên quan. Các nguyên đơn cho rằng cách thức vận hành và hiển thị nội dung trên nền tảng có thể làm gia tăng mức độ sử dụng, từ đó dẫn đến những tác động tiêu cực đối với người dùng trẻ. Vụ việc được xem là một dấu mốc đáng chú ý khi lần đầu tiên các lập luận về “tính gây nghiện” của mạng xã hội được đưa ra xem xét trong một quy trình tố tụng tại Mỹ. Trong cùng vụ việc, nền tảng YouTube cũng bị đưa vào diện xem xét trách nhiệm và bồi thẩm đoàn đã chấp nhận một phần yêu cầu của nguyên đơn.

Bên cạnh Meta Platforms, một số nền tảng khác cũng đối mặt với các vấn đề tương tự nhưng ở những khía cạnh khác nhau. Snap Inc. – đơn vị vận hành ứng dụng Snapchat, một nền tảng nhắn tin và chia sẻ hình ảnh phổ biến trong giới trẻ tại Mỹ – đã bị Tổng chưởng lý bang Texas khởi kiện với cáo buộc đánh lừa phụ huynh về mức độ an toàn của nền tảng, đồng thời không có biện pháp bảo vệ đầy đủ đối với người dùng nhỏ tuổi. Theo nội dung đơn kiện, Snapchat cho phép người dùng gửi tin nhắn và hình ảnh sẽ tự động biến mất sau khi được xem hoặc sau một khoảng thời gian ngắn. Tính năng này, theo phía nguyên đơn, khiến việc lưu giữ và kiểm soát nội dung trở nên khó khăn, qua đó làm gia tăng nguy cơ trẻ em bị tiếp cận nội dung không phù hợp hoặc bị các đối tượng xấu lợi dụng để dụ dỗ, quấy rối mà không để lại dấu vết rõ ràng.

Trong khi đó, TikTok đã nhiều lần bị cơ quan quản lý tại Mỹ và châu Âu điều tra liên quan đến việc thu thập và xử lý dữ liệu người dùng, trong đó có người dùng nhỏ tuổi, cũng như nguy cơ phân phối các nội dung không phù hợp thông qua cơ chế đề xuất nội dung. Đối với Discord, một ứng dụng nhắn tin và gọi điện video theo nhóm rất được ưa chuộng, nền tảng này cũng bị chỉ trích vì để tồn tại các nhóm kín có thể bị lợi dụng để lan truyền nội dung độc hại, bắt nạt trên mạng hoặc tiếp cận trẻ em, đặt ra thách thức trong việc kiểm soát và giám sát nội dung.

Từ những lo ngại về nội dung độc hại và các rủi ro đối với người dùng trẻ, nhiều quốc gia đã bắt đầu chuyển từ cách tiếp cận mang tính khuyến nghị sang áp đặt các nghĩa vụ pháp lý cụ thể đối với các nền tảng mạng xã hội. Tại châu Âu, Uỷ ban châu Âu (European Commission) đã triển khai một loạt biện pháp nhằm tăng cường kiểm soát nội dung và bảo vệ người dùng, trong đó đáng chú ý là Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (Digital Services Act - DSA). Theo khuôn khổ này, các nền tảng trực tuyến lớn phải đánh giá và giảm thiểu rủi ro liên quan đến nội dung, bao gồm nguy cơ gây hại đối với trẻ vị thành niên, đồng thời chịu trách nhiệm cao hơn trong việc kiểm soát các nội dung bất hợp pháp hoặc có tác động tiêu cực. Trên thực tế, một số nền tảng mạng xã hội đã bị cơ quan quản lý tại châu Âu điều tra và yêu cầu giải trình liên quan đến việc tuân thủ các nghĩa vụ này, trong đó Tiktok đã bị yêu cầu nộp phạt lên tới 345 triệu Euro theo quy định bảo vệ dữ liệu của EU liên quan đến việc xử lý thông tin cá nhân của trẻ vị thành niên.

Bên cạnh đó, châu Âu cũng thúc đẩy các giải pháp kỹ thuật nhằm hỗ trợ thực thi pháp luật, tiêu biểu là việc triển khai ứng dụng xác minh độ tuổi, cho phép người dùng chứng minh độ tuổi khi truy cập các dịch vụ trực tuyến mà không cần cung cấp quá nhiều thông tin cá nhân. Cách tiếp cận này cho thấy xu hướng kết hợp giữa công nghệ và pháp lý trong việc kiểm soát môi trường số.

Tại Mỹ, mặc dù chưa có một đạo luật liên bang thống nhất tương tự DSA, các cơ quan quản lý và cơ quan lập pháp đã gia tăng áp lực đối với các nền tảng thông qua các cuộc điều tra, phiên điều trần và các đề xuất luật liên quan đến bảo vệ trẻ em và dữ liệu người dùng. Một số dự luật đã được đưa ra nhằm hạn chế việc thu thập dữ liệu đối với người dùng nhỏ tuổi, cũng như yêu cầu các nền tảng phải thiết kế sản phẩm theo hướng an toàn hơn. Song song với đó, các vụ kiện dân sự và hành động pháp lý từ các bang cũng đang trở thành một công cụ quan trọng để buộc các doanh nghiệp công nghệ phải thay đổi cách thức vận hành.

Trong khi đó, Trung Quốc lựa chọn cách tiếp cận mang tính kiểm soát chặt chẽ hơn khi Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (Cyberspace Administration of China) ban hành các quy định nhằm kiểm soát nội dung trên không gian mạng, bao gồm cả nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra, đồng thời hạn chế các dịch vụ và thiết kế có khả năng gây nghiện đối với người dùng trẻ.

Những biện pháp này cho thấy xu hướng can thiệp ngày càng rõ nét của cơ quan quản lý, nhằm đặt ra các giới hạn cụ thể đối với hoạt động của các nền tảng trong môi trường số. Điểm chung trong các cách tiếp cận này là việc chuyển từ cơ chế tự kiểm soát của doanh nghiệp sang các nghĩa vụ pháp lý cụ thể, có thể bị kiểm tra và xử lý nếu vi phạm.