Đức đề xuất tăng thuế rượu mạnh - Đặt sức khỏe cộng đồng và kỷ luật tài chính công vào cùng một trục chính sách

Đức đang mở một hướng siết chặt mới đối với đồ uống có cồn thông qua công cụ thuế, nhưng cần xác định đúng bản chất của vấn đề để tránh diễn giải quá mức. Về mặt chính sách hiện hành, đây chưa phải là một đạo luật đã có hiệu lực, mà là khuyến nghị chính thức của Ủy ban Tài chính Y tế Đức, đã được Bộ Y tế Liên bang tiếp nhận làm nền tảng cho gói cải cách tài chính y tế quy mô lớn trong thời gian tới. Reuters cho biết các đề xuất này sẽ trở thành cơ sở cho dự luật mà Chính phủ Đức dự kiến trình nội các.

Đề xuất hiện nay của Đức không phải tăng thuế đồng loạt với toàn bộ đồ uống có cồn, mà mũi nhọn trước mắt là rượu mạnh. Báo cáo chính thức của Ủy ban nêu rõ khuyến nghị tăng thuế suất chuẩn đối với rượu mạnh trong các năm 2027, 2028 và 2029 lần lượt thêm 5,50 euro, 3,50 euro và 4,00 euro cho mỗi lít cồn nguyên chất. Theo tính toán của cơ quan này, nếu phần tăng thuế được chuyển hoàn toàn vào giá bán, giá rượu mạnh có thể tăng bình quân khoảng 17% trong năm 2027, rồi tăng tiếp khoảng 10% trong mỗi năm sau đó. Muốn triển khai, Đức sẽ phải sửa Điều 2 Luật Thuế Rượu, đồng thời bảo đảm tương thích với các chỉ thị của Liên minh châu Âu về hài hòa thuế tiêu thụ đặc biệt đối với rượu và đồ uống có cồn.

Đề xuất này không xuất hiện ngẫu nhiên, mà gắn trực tiếp với áp lực tài chính rất lớn lên hệ thống bảo hiểm y tế bắt buộc của Đức. Bộ Y tế Liên bang Đức cho biết khoảng trống tài chính của hệ thống này đã được Ủy ban ước tính ở mức hơn 15 tỷ euro vào năm 2027 và có thể tăng lên hơn 40 tỷ euro vào năm 2030 nếu không có biện pháp xử lý quyết liệt. Trong bối cảnh đó, thuế đối với các sản phẩm gây hại cho sức khỏe được đặt lên bàn như một công cụ kép: vừa tạo thêm nguồn thu, vừa giảm áp lực chi y tế trong trung và dài hạn.

Lập luận của Đức ở đây mang màu sắc chính sách công rất rõ. Báo cáo của Ủy ban chỉ ra rằng tiêu thụ rượu gây ra gánh nặng xã hội và tài chính rất lớn; vì vậy, việc nâng thuế rượu mạnh không chỉ là câu chuyện ngân sách, mà còn là cách buộc chi phí xã hội của hành vi tiêu dùng có hại phải được phản ánh thực chất hơn trong giá hàng hóa. Ủy ban dự báo riêng biện pháp tăng thuế rượu mạnh có thể đem lại thêm khoảng 570 triệu euro năm 2027, 890 triệu euro năm 2028 và 1,22 tỷ euro năm 2029. Cùng với đó, hệ thống bảo hiểm y tế bắt buộc có thể tiết giảm khoảng 190 triệu euro mỗi năm về trung và dài hạn.

Đáng chú ý hơn, báo cáo chính thức còn dự kiến tiêu thụ rượu mạnh tại Đức có thể giảm từ khoảng 191 triệu lít cồn nguyên chất xuống mức thấp hơn sau khi thuế tăng, qua đó góp phần ngăn ngừa các bệnh liên quan đến rượu. Đây là điểm cho thấy Berlin đang tiếp cận vấn đề theo logic của nhà nước điều tiết hiện đại: thuế không chỉ để thu, mà còn để định hình hành vi tiêu dùng, giảm rủi ro y tế và bảo vệ quỹ an sinh công trước sức ép chi trả ngày càng nặng nề.

Về phương diện cấu trúc thuế, báo cáo cũng cho thấy hệ thống đánh thuế đồ uống có cồn ở Đức còn nhiều bất cân xứng. Bia, vang sủi, sản phẩm trung gian, alcopop và rượu mạnh chịu các mức thuế khác nhau, trong khi rượu vang tĩnh vẫn được miễn hoàn toàn thuế tiêu thụ đặc biệt. Chính thực trạng ấy khiến đề xuất tăng thuế rượu mạnh lần này mang ý nghĩa như một tín hiệu mở đầu cho xu hướng siết chặt rộng hơn đối với các sản phẩm có nguy cơ gây hại cho sức khỏe cộng đồng, dù ở giai đoạn hiện nay, phạm vi khuyến nghị chính thức mới dừng ở rượu mạnh.

Nhìn từ góc độ lập pháp và quản trị, thông điệp của Đức đã khá rõ: chính sách thuế đang được kéo trở lại đúng vị trí của một công cụ điều tiết xã hội, chứ không chỉ là biện pháp thu ngân sách thuần túy. Khi áp lực tài chính công gia tăng, còn chi phí y tế do rượu tiếp tục đè nặng lên hệ thống an sinh, Berlin đang phát tín hiệu rằng nhà nước không thể đứng ngoài việc can thiệp bằng thuế đối với đồ uống có cồn. Và trong bước đi đầu tiên ấy, rượu mạnh chính là điểm đánh thẳng, đánh rõ và đánh có tính định hướng chính sách nhất.