Luật sư công không thể thêm một tầng pháp chế

Phải chặn từ đầu nguy cơ “mờ vai, lệch chức năng”

Thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội thí điểm chế định luật sư công, nhiều đại biểu đồng thuận với yêu cầu xây dựng một lực lượng pháp lý chuyên nghiệp để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước.

Nhưng sự cần thiết của chủ trương không làm giảm đi yêu cầu phải thiết kế thể chế thật chặt. Trái lại, càng là mô hình mới, càng không thể để phạm vi công việc bị mở rộng theo kiểu “ôm đồm”, nửa luật sư, nửa pháp chế, nửa chuyên môn hành chính.

Đại biểu Phan Thị Mỹ Dung chỉ rõ dự thảo đang quy định phạm vi công việc của luật sư công khá rộng, từ tư vấn, tố tụng đến tham gia dự án, giải quyết khiếu nại, tố cáo, thi hành án; trong đó có nhiều nội dung vốn đã thuộc chức năng của pháp chế hoặc là nhiệm vụ chuyên môn của cán bộ, công chức, viên chức.

Đại biểu nhấn mạnh phải xác định rõ ranh giới chức năng và làm rõ luật sư công bảo vệ lợi ích của Nhà nước trên cơ sở pháp luật, chứ không phải bảo vệ cơ quan nhà nước bằng mọi giá. Đây là một phát biểu trúng vào cốt lõi: nếu ranh giới không rõ, luật sư công rất dễ bị kéo khỏi quỹ đạo nghề nghiệp để trở thành một bộ phận “gánh việc pháp lý tổng hợp”, mất đi tính chuyên sâu vốn là lý do tồn tại của thiết chế này.

Cùng mạch cảnh báo, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng quy định về “các công việc có tính chất pháp lý khác” là quá rộng, tiềm ẩn nguy cơ nới biên nhiệm vụ không có giới hạn rõ ràng. Kiến nghị bỏ quy định này, hoặc chỉ giao Chính phủ quy định chi tiết với tiêu chí cụ thể, là một đề xuất thận trọng nhưng cần thiết. Bởi trong xây dựng thể chế, mọi khái niệm mở nếu không được khóa bằng điều kiện chặt chẽ đều có thể trở thành cửa ngõ của chồng chéo, lạm dụng và đùn đẩy trách nhiệm.

Luật sư công phải vào đúng trận địa pháp lý chuyên sâu

Vấn đề không phải là thu hẹp vai trò luật sư công, mà là đặt lực lượng này vào đúng trận địa của mình. Đại biểu Thạch Phước Bình cho rằng luật sư công phải tập trung vào các vụ việc tranh chấp, tố tụng, tư vấn chuyên sâu; còn công tác pháp chế thường xuyên phải do bộ phận pháp chế đảm nhiệm.

Đại biểu đồng thời đề nghị bổ sung nhiệm vụ đại diện thực hiện thủ tục pháp lý trong các giao dịch, dự án có yếu tố quốc tế. Gợi mở này cho thấy luật sư công phải được nhìn nhận như một lực lượng xử lý các hồ sơ pháp lý khó, sâu, nhạy cảm, có yếu tố hội nhập, chứ không phải một “cánh tay nối dài” cho công việc hành chính thông thường.

Nhấn mạnh cao hơn, đại biểu Trương Hồ Hải coi đây là “nút thắt quan trọng nhất” của mô hình luật sư công. Theo đại biểu, nếu không xác định rõ phạm vi công việc, luật sư công sẽ rất dễ bị hành chính hóa, trở thành “cán bộ pháp chế nâng cấp”, trong khi bản chất của chế định này phải là lực lượng luật sư chuyên nghiệp phục vụ Nhà nước, tập trung vào tranh tụng tại tòa án, trọng tài, tư vấn pháp lý chuyên sâu và xử lý các tranh chấp phức tạp, nhất là trong lĩnh vực đầu tư, thương mại quốc tế.

Cảnh báo ấy không chỉ đáng suy ngẫm, mà còn là một chỉ dấu lập pháp rất rõ việc thí điểm luật sư công là để tạo ra năng lực pháp lý mũi nhọn cho Nhà nước, không phải để hợp thức hóa thêm một tầng trung gian công vụ.

Đại biểu Phạm Văn Hòa tiếp tục chỉ ra một điểm nghẽn thực tế: người vừa làm công chức, viên chức, vừa làm luật sư công thì phải được phân định thật rõ lúc nào thực hiện nhiệm vụ luật sư công, lúc nào thực hiện nhiệm vụ chuyên môn. Nếu không tách bạch, sự lẫn lộn là điều khó tránh khỏi. Một thiết chế pháp lý chuyên sâu không thể vận hành trên nền tảng kiêm nhiệm mơ hồ, càng không thể bảo đảm chất lượng nếu người thực hiện phải “xen canh” giữa hồ sơ tố tụng và công việc hành chính thường nhật.

Giải trình tại hội trường, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu để làm rõ ranh giới công việc, trách nhiệm giữa luật sư công với công chức, viên chức trong văn bản hướng dẫn; đồng thời cho rằng việc cứng hóa tỷ lệ thời gian 50-50 là khó khả thi. Cách tiếp cận này là có cơ sở, nhưng cũng đồng nghĩa trách nhiệm đặt lên khâu hướng dẫn thực hiện là rất lớn. Nghị quyết có thể chỉ quy định khung, song khung ấy phải đủ chặt để không mở đường cho một mô hình vừa thí điểm đã chệch chuẩn.

Thí điểm luật sư công chỉ có giá trị khi xác lập dứt khoát một nguyên tắc luật sư công phải đúng vai, đúng việc, đúng tính chất nghề nghiệp. Không khóa chặt phạm vi, luật sư công sẽ bị hòa tan trong bộ máy hành chính; không phân ranh chức năng, thiết chế mới sẽ tự đánh mất lý do tồn tại ngay từ điểm xuất phát.