Mỹ truy tố đường dây tuồn lậu công nghệ AI: Lộ thủ đoạn đổi nhãn, dựng máy chủ giả qua mặt kiểm tra

Ngày 19/3/2026, giới chức liên bang Mỹ công bố bản cáo trạng truy tố Yih-Shyan “Wally” Liaw, Ruei-Tsang “Steven” Chang và Ting-Wei “Willy” Sun với cáo buộc cấu kết đưa trái phép các máy chủ hiệu năng cao, tích hợp công nghệ AI của Mỹ, sang Trung Quốc để né lệnh kiểm soát xuất khẩu. Theo Bộ Tư pháp Mỹ, Liaw và Sun đã bị bắt, trong khi Chang hiện vẫn bỏ trốn.

Điểm khiến vụ việc gây chấn động không chỉ nằm ở quy mô, mà còn ở vị thế của những người bị truy tố. Reuters và AP cho biết Liaw là đồng sáng lập Super Micro Computer, đồng thời giữ vai trò lãnh đạo phát triển kinh doanh; Chang làm quản lý bán hàng tại văn phòng của hãng ở Đài Loan; còn Sun là nhà thầu có liên quan tới mạng lưới trung gian. Dù vậy, phía công tố không nêu tên Super Micro là bị đơn trong vụ án; doanh nghiệp này tuyên bố đang hợp tác với cơ quan điều tra.

Theo cáo trạng được công bố tại Manhattan, đường dây bị cáo buộc vận hành theo mô hình “đặt hàng qua công ty trung chuyển”. Cụ thể, một doanh nghiệp ở Đông Nam Á được cho là đã đứng tên mua các máy chủ từ nhà sản xuất Mỹ, trong khi người dùng cuối thực tế lại là các khách hàng ở Trung Quốc. Các máy chủ này nhiều trường hợp được lắp ráp tại Mỹ, chuyển tới Đài Loan, sau đó tiếp tục đi qua một số điểm ở Đông Nam Á trước khi được đóng lại trong các thùng không nhãn và chuyển vào Trung Quốc.

Giới chức Mỹ cáo buộc để qua mặt bộ phận tuân thủ của nhà sản xuất cũng như cơ quan kiểm soát xuất khẩu, các nghi phạm đã sử dụng hồ sơ giả, khai báo sai người dùng cuối và dàn dựng các cuộc kiểm tra tồn kho giả. Một trong những chi tiết đáng chú ý nhất là việc hàng nghìn “máy chủ giả” không có khả năng vận hành được đưa vào kho để phục vụ kiểm tra, trong khi hàng thật đã được chuyển sang Trung Quốc. Bộ Tư pháp Mỹ còn nêu chi tiết rằng các đối tượng bị cáo buộc dùng máy sấy tóc để bóc, dán lại nhãn và số serial nhằm làm giả hiện trường kiểm tra.

Về quy mô, cơ quan công tố cho biết trong giai đoạn 2024-2025, công ty trung chuyển nói trên đã mua khoảng 2,5 tỷ USD máy chủ từ nhà sản xuất Mỹ. Riêng từ cuối tháng 4 đến giữa tháng 5/2025, lượng máy chủ bị cáo buộc bị chuyển hướng trái phép sang Trung Quốc đã lên tới khoảng 510 triệu USD. Đây là con số cho thấy hoạt động né kiểm soát không còn mang tính nhỏ lẻ, mà đã phát triển thành một chuỗi vận hành có tổ chức, với mạng lưới đặt hàng, logistics, kiểm tra đối phó và liên lạc mã hóa tương đối hoàn chỉnh.

Bộ Tư pháp Mỹ cho biết cả ba bị cáo đều đối mặt với ba nhóm tội danh chính, gồm âm mưu vi phạm Đạo luật Cải cách Kiểm soát Xuất khẩu, âm mưu buôn lậu hàng hóa ra khỏi Mỹ và âm mưu lừa dối chính phủ Mỹ. Theo thông tin từ phía công tố, riêng tội danh liên quan tới kiểm soát xuất khẩu có mức án tối đa lên tới 20 năm tù; hai tội danh còn lại có mức tối đa 5 năm tù cho mỗi tội. Tuy nhiên, nhà chức trách Mỹ cũng nhấn mạnh đây mới là các cáo buộc, và các bị cáo được suy đoán vô tội cho tới khi bị chứng minh có tội trước tòa.

Ở góc độ chính sách, vụ án này phản ánh rõ quyết tâm của Washington trong việc siết dòng chảy công nghệ AI tiên tiến sang Trung Quốc. Reuters nhắc lại rằng Mỹ đã áp đặt các hạn chế đối với chip AI tiên tiến bán sang Trung Quốc từ năm 2022, sau đó tiếp tục mở rộng phạm vi kiểm soát trong năm 2023. Lập luận xuyên suốt của phía Mỹ là các chip tăng tốc AI và các máy chủ tích hợp loại chip này có ý nghĩa chiến lược đặc biệt, có thể hỗ trợ năng lực quân sự hoặc các mục tiêu an ninh nhạy cảm nếu rơi vào tay đối tượng bị hạn chế.

Thực tế, đây không phải là tín hiệu đầu tiên cho thấy các công nghệ bị hạn chế vẫn tìm đường vào thị trường Trung Quốc. Từ tháng 4/2024, Reuters từng ghi nhận nhiều trường đại học và viện nghiên cứu Trung Quốc mua được các chip Nvidia bị hạn chế thông qua máy chủ do Super Micro, Dell và Gigabyte sản xuất, chủ yếu qua các nhà bán lại nội địa. Cuối năm 2025, Bộ Tư pháp Mỹ tiếp tục truy tố một vụ khác liên quan tới việc xuất lậu 400 GPU Nvidia A100 sang Trung Quốc qua Malaysia, đồng thời ngăn chặn thêm các nỗ lực chuyển H100 và H200 qua Thái Lan. Chuỗi diễn biến này cho thấy cuộc đua giữa kiểm soát xuất khẩu và các mạng lưới lách luật đang ngày càng gay gắt.

Phản ứng sau vụ truy tố cũng cho thấy mức độ nhạy cảm của hồ sơ này đối với ngành công nghệ Mỹ. Super Micro cho biết đã cho Liaw và Chang nghỉ việc tạm thời, đồng thời chấm dứt quan hệ với Sun; Nvidia khẳng định tuân thủ nghiêm các quy định xuất khẩu và nhấn mạnh hãng không cung cấp dịch vụ hay hỗ trợ cho các hệ thống bị chuyển hướng trái phép. Reuters cho biết cổ phiếu Super Micro đã giảm mạnh sau khi thông tin bị phanh phui, cho thấy thị trường nhìn nhận đây không chỉ là vụ việc pháp lý đơn lẻ mà còn là rủi ro quản trị và tuân thủ rất lớn đối với chuỗi cung ứng AI toàn cầu.

Từ một vụ án hình sự, câu chuyện đã mở rộng thành thông điệp chính trị - công nghệ rõ ràng: trong bối cảnh AI ngày càng gắn chặt với sức mạnh công nghiệp, quốc phòng và năng lực cạnh tranh quốc gia, Washington đang coi việc ngăn công nghệ lõi lọt sang Trung Quốc là ưu tiên an ninh chiến lược. Còn với thị trường toàn cầu, vụ truy tố này là lời cảnh báo rằng thời kỳ “lách đường vòng” bằng trung gian, tái đóng gói hay hồ sơ người dùng cuối mập mờ sẽ bị soi xét gắt gao hơn rất nhiều trong thời gian tới.