Sửa Luật Hòa giải ở cơ sở - Nâng hiệu lực phòng ngừa tranh chấp từ cơ sở

Thiết chế gần dân đã phát huy hiệu quả, nhưng khuôn khổ pháp lý không thể dừng lại

Hơn một thập niên đi vào cuộc sống, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 đã chứng minh giá trị của một thiết chế pháp lý mang tính xã hội sâu sắc, đặt nền tảng cho việc giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cộng đồng dân cư. Từ thực tiễn tổ dân phố, thôn, bản, khu dân cư, hoạt động hòa giải đã trở thành phương thức xử lý bất đồng linh hoạt, tiết kiệm, nhân văn; qua đó góp phần giữ gìn đoàn kết trong Nhân dân, hạn chế khiếu kiện vượt cấp, giảm tải cho cơ quan nhà nước và giữ ổn định trật tự ngay từ địa bàn cơ sở. Đây là một thành quả có ý nghĩa không chỉ về mặt xã hội mà còn về mặt thể chế, bởi nó khẳng định hướng đi đúng trong phát triển các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án.

Điều đáng ghi nhận là Luật Hòa giải ở cơ sở không chỉ tạo hành lang pháp lý cho một hoạt động mang tính cộng đồng, mà còn góp phần chuyển hóa nhiều mâu thuẫn nhỏ thành đối thoại, nhiều bất đồng dân sự thành đồng thuận xã hội. Trong không ít trường hợp, hòa giải ở cơ sở đã phát huy vai trò như “lớp lọc” đầu tiên, ngăn tranh chấp phát triển thành vụ việc phức tạp, không để bức xúc trong dân cư tích tụ thành điểm nóng. Chính ở chiều sâu ấy, hòa giải ở cơ sở đã đóng góp thiết thực cho nhiệm vụ bảo đảm quyền con người, quyền công dân, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và hỗ trợ giữ vững an ninh, trật tự an toàn xã hội.

Tuy nhiên, một đạo luật chỉ thực sự sống động khi luôn được soi chiếu bằng thực tiễn. Sau hơn 12 năm thi hành, Luật Hòa giải ở cơ sở đã bộc lộ những giới hạn cần được nhìn nhận thẳng thắn. Trước hết là chất lượng đội ngũ hòa giải viên chưa đồng đều, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Nhiều hòa giải viên giàu uy tín xã hội nhưng còn hạn chế về kiến thức pháp luật, kỹ năng xử lý tình huống và phương pháp thuyết phục; trong khi đó, quy định về bồi dưỡng, chuẩn hóa năng lực, xác định trách nhiệm và hỗ trợ hoạt động lại chưa đủ cụ thể, chưa tạo được cơ chế nâng chất lượng một cách bền vững.

Một điểm nghẽn khác là pháp luật hiện hành chưa mở đủ không gian để huy động hiệu quả nguồn lực xã hội tham gia hòa giải. Những người có trình độ pháp luật, có kinh nghiệm thực tiễn, có uy tín trong cộng đồng tuy có thể được mời tham gia, nhưng địa vị pháp lý, quyền, nghĩa vụ và phạm vi tham gia của họ vẫn chưa được quy định rõ. Khoảng trống này khiến công tác hòa giải ở cơ sở trong nhiều trường hợp vẫn phụ thuộc chủ yếu vào kinh nghiệm cá nhân, chưa hình thành được cơ chế phối hợp đủ mạnh giữa lực lượng hòa giải với các chủ thể hỗ trợ pháp lý, các tổ chức chính trị - xã hội và những người am hiểu pháp luật ở địa phương.

Đáng chú ý hơn, giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành vẫn là khâu chưa được định danh thật rõ trong luật hiện hành. Khi pháp luật chưa quy định đầy đủ về hiệu lực của thỏa thuận hòa giải thành, chưa xác định minh bạch quyền yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành và trách nhiệm phối hợp giữa các chủ thể liên quan, thì hiệu lực thực thi của hòa giải bị suy giảm. Điều này không chỉ làm giảm niềm tin của người dân vào cơ chế hòa giải, mà còn khiến một số vụ việc dù đã được giải quyết vẫn có nguy cơ tái tranh chấp hoặc phát sinh kiện tụng mới. Một thiết chế được thiết kế để phòng ngừa xung đột sẽ khó phát huy trọn vẹn tác dụng nếu kết quả của nó chưa có chỗ đứng pháp lý đủ vững chắc.

Sửa luật không chỉ để khắc phục bất cập, mà để nâng cấp năng lực quản trị từ cơ sở

Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thúc đẩy cải cách hành chính, chuyển đổi số và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, yêu cầu sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở càng trở nên cấp thiết. Vấn đề không còn là sửa vài quy định kỹ thuật, mà là phải tái cấu trúc khuôn khổ pháp lý theo hướng đồng bộ hơn, hiện đại hơn, rõ trách nhiệm hơn và tương thích hơn với hệ thống pháp luật hiện hành.

Hồ sơ đánh giá tác động đã xác định rõ 5 nhóm chính sách lớn: hoàn thiện cơ chế lựa chọn và nâng cao trách nhiệm của hòa giải viên; xác định rõ địa vị pháp lý của người được mời tham gia hòa giải; nâng cao giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành; ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải; và làm rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức có liên quan. Đó là một định hướng sửa luật có trọng tâm, đi thẳng vào những “nút thắt” mà thực tiễn đã chỉ ra.

Đặc biệt, việc bổ sung yếu tố công nghệ số cho hoạt động hòa giải ở cơ sở mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật quản lý. Khi hòa giải trực tuyến, biên bản điện tử, sổ theo dõi điện tử hay cơ chế lưu trữ dữ liệu được đặt ra, đó không chỉ là yêu cầu hiện đại hóa quy trình, mà còn là bước chuyển cần thiết để nâng cao tính minh bạch, khả năng giám sát, hiệu quả thống kê và chất lượng quản trị nhà nước trong lĩnh vực này. Một thiết chế gần dân trong thời đại số không thể tiếp tục vận hành hoàn toàn bằng phương thức thủ công.

Sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở, vì thế, phải được nhìn nhận như một bước hoàn thiện thể chế có ý nghĩa chiến lược. Khi hòa giải viên được chuẩn hóa hơn, cơ chế phối hợp được xác lập rõ hơn, kết quả hòa giải được bảo đảm bằng giá trị pháp lý minh bạch hơn và công nghệ được đưa vào hỗ trợ tổ chức thực hiện, thì hòa giải ở cơ sở sẽ không chỉ là một phương thức giải quyết mâu thuẫn đơn thuần.

Xa hơn, đó sẽ là một thiết chế góp phần phòng ngừa tranh chấp, củng cố đồng thuận xã hội, nâng cao hiệu quả quản trị cộng đồng và tạo thêm một trụ cột mềm nhưng bền cho Nhà nước pháp quyền Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.