Xây dựng mạng lưới hòa giải viên chuyên nghiệp để bảo vệ tốt hơn quyền của người chưa thành niên

Đây không chỉ là một phương thức giải quyết mâu thuẫn mang tính cộng đồng, hòa giải còn là biện pháp xử lý chuyển hướng quan trọng giúp người chưa thành niên tránh tiếp xúc sớm với quy trình tố tụng, giảm thiểu tổn thương tâm lý và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tái hòa nhập. Vì vậy, việc xây dựng một mạng lưới hòa giải viên chuyên nghiệp, am hiểu pháp luật và có kỹ năng làm việc với trẻ em chính là nền tảng bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em theo đúng tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế.

Tài liệu tập huấn do Bộ Tư pháp phối hợp UNICEF xây dựng nhấn mạnh rằng phần lớn vụ việc liên quan đến NCTN bắt nguồn từ những mâu thuẫn nhỏ trong sinh hoạt gia đình, trường học, nhóm bạn bè hoặc nơi cư trú. Nếu được xử lý ngay từ đầu bằng hòa giải thân thiện, nhiều trường hợp có thể kết thúc trong đồng thuận, không để lại hệ lụy pháp lý kéo dài. Tuy nhiên, thực tiễn tại nhiều địa phương chỉ ra rằng hòa giải viên còn thiếu kỹ năng nhận diện các vụ việc thuộc diện được hòa giải; áp dụng quy trình cứng nhắc; hoặc chưa có đủ hiểu biết về tâm lý trẻ em để xử lý tình huống nhạy cảm. Điều này khiến không ít phiên hòa giải trở nên hình thức, hoặc chưa đạt mục tiêu phục hồi quan hệ và hỗ trợ trẻ điều chỉnh hành vi.

Chính vì thế, các khóa tập huấn chuyên sâu tổ chức tại nhiều tỉnh, thành gần đây đã đưa ra mô hình đào tạo mới: kết hợp lý thuyết – luật định với thực hành tình huống, mô phỏng phiên hòa giải, đóng vai, thảo luận nhóm và chia sẻ kinh nghiệm địa phương. Nội dung tập huấn không chỉ hướng dẫn hòa giải viên về thẩm quyền, quy trình, điều kiện tiến hành hòa giải mà đặc biệt chú trọng kỹ năng đối thoại với trẻ, như cách đặt câu hỏi mở, cách đọc tín hiệu tâm lý, cách tạo không gian an toàn để trẻ bộc lộ suy nghĩ. Đây là những kỹ năng mà một hòa giải viên truyền thống thường chưa được trang bị đầy đủ.

Một điểm tiến bộ khác là chương trình đào tạo gắn chặt với tư pháp phục hồi – mô hình coi trọng việc hàn gắn quan hệ, khắc phục thiệt hại, thúc đẩy trách nhiệm cá nhân và sự đồng thuận. Ở đó, hòa giải viên không chỉ đóng vai trò trung gian, mà còn là “người điều phối” để người vi phạm nhận diện sai lầm; người bị hại bày tỏ cảm xúc, nhu cầu; gia đình và cộng đồng cùng tham gia tìm cách hỗ trợ trẻ. Những yếu tố này tạo ra môi trường phục hồi có chiều sâu, thay vì chỉ giải quyết bề mặt của vụ việc.

Ngoài ra, mạng lưới hòa giải viên chuyên nghiệp còn có vai trò đầu mối trong phát hiện sớm các trường hợp trẻ có nguy cơ vi phạm pháp luật: trẻ bỏ học, sống trong môi trường bạo lực, gia đình rạn nứt, thiếu sự giám sát của người lớn… Khi hòa giải viên nhận diện sớm các dấu hiệu này, họ có thể phối hợp với nhà trường, đoàn thể, chính quyền địa phương để có biện pháp hỗ trợ kịp thời, giảm nguy cơ dẫn đến vi phạm. Đây là điểm rất quan trọng trong việc phòng ngừa tái phạm từ gốc.

Để xây dựng mạng lưới hòa giải viên đạt chuẩn, địa phương cần quan tâm một số yếu tố: lựa chọn hòa giải viên có uy tín và tinh thần trách nhiệm; thường xuyên tổ chức bồi dưỡng định kỳ; chuẩn hóa bộ tài liệu và quy trình hướng dẫn; tăng cường cơ chế đánh giá, giám sát chất lượng; và đặc biệt là phối hợp chặt chẽ giữa tư pháp – công an – nhà trường – đoàn thể – tổ dân phố. Khi hệ thống phối hợp suôn sẻ, hòa giải viên sẽ không đơn độc trong từng vụ việc mà có sự hỗ trợ đa chiều.

Trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh tư pháp thân thiện với trẻ em, việc xây dựng đội ngũ hòa giải viên chuyên nghiệp chính là bước đi chiến lược. Đây không chỉ là biện pháp quản lý nhà nước, mà còn là biểu hiện cho sự quan tâm của xã hội đối với thế hệ trẻ – những người sẽ trở thành công dân của tương lai. Một phiên hòa giải thành công không chỉ giúp giải quyết một vụ việc, mà còn mở ra cơ hội để một đứa trẻ bước tiếp con đường trưởng thành lành mạnh.