Tăng cường trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên ngay từ hòa giải ở cơ sở

Trong bối cảnh đó, hòa giải ở cơ sở đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật đang dần được nhìn nhận như một “tuyến phòng thủ sớm” của hệ thống tư pháp, là nơi quyền được trợ giúp pháp lý của trẻ được cụ thể hóa bằng những quy trình, kỹ năng, con người cụ thể.

Những năm qua, Đảng và Nhà nước đã dành nhiều sự quan tâm cho công tác bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền tư pháp thân thiện, nhân văn đối với người chưa thành niên. Các chiến lược, chương trình quốc gia về trẻ em, cải cách tư pháp, phổ biến – giáo dục pháp luật đều đặt trẻ em vào vị trí trọng tâm. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở nhận thức và văn bản thì chưa đủ; điểm mấu chốt là các chủ trương, quy định đó phải được “hạ cánh” đến tận thôn, tổ dân phố, nơi diễn ra đa số các xung đột, tranh chấp, hành vi vi phạm ban đầu của trẻ.

Hòa giải ở cơ sở là một trong những công cụ để làm điều đó. Khác với các thủ tục tố tụng chính thức, hòa giải cho phép xử lý nhiều vụ việc liên quan đến người chưa thành niên bằng một cách tiếp cận mềm dẻo, gần gũi, dựa trên đối thoại, sự thấu hiểu, sự đồng thuận của các bên dưới sự dẫn dắt của hòa giải viên. Nếu được tổ chức tốt, những vụ việc như xích mích, xâm phạm tài sản ở mức độ nhẹ, gây thương tích không nghiêm trọng, xâm hại danh dự, nhân phẩm, bạo lực học đường… có thể được giải quyết thỏa đáng ngay từ cộng đồng, không đẩy trẻ em vào vòng xoáy tố tụng với nhiều hệ lụy tâm lý.

Song thực tế cũng cho thấy không ít hạn chế: một số hòa giải viên coi hòa giải đơn thuần là “thương lượng cho êm chuyện”; chưa được trang bị kiến thức pháp luật liên quan tới người chưa thành niên; thiếu kỹ năng nhận diện vụ việc nào được hòa giải, vụ việc nào phải chuyển cho cơ quan có thẩm quyền. Một bộ phận cán bộ cơ sở chưa ý thức hết giá trị của hòa giải thân thiện đối với trẻ em, dẫn tới bỏ lỡ cơ hội xử lý chuyển hướng kịp thời, để vụ việc kéo dài, phức tạp hơn.

Chính vì vậy, các khóa tập huấn chuyên đề về “Hướng dẫn quy trình hòa giải ở cơ sở đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật” được triển khai tại nhiều địa phương thời gian gần đây có ý nghĩa rất thời sự. Không chỉ dừng ở việc phổ biến văn bản, chương trình tập huấn tập trung vào việc “cầm tay chỉ việc”: hướng dẫn cách xác định đúng đối tượng, điều kiện hòa giải; cách chuẩn bị phiên hòa giải thân thiện; cách lắng nghe trẻ, tạo không gian an toàn để trẻ nói thật, thể hiện cảm xúc; cách làm việc với cha mẹ, người giám hộ – những người vừa là chỗ dựa nhưng cũng có thể là nguồn gây sức ép đối với trẻ.

Một điểm đáng chú ý là các chương trình này gắn chặt với triết lý tư pháp phục hồi. Ở đó, hòa giải viên không chỉ “dàn xếp” cho qua chuyện, mà giúp trẻ nhận diện rõ hành vi sai trái, hiểu hậu quả, lắng nghe cảm xúc của người bị hại, từ đó chủ động xin lỗi, bồi thường, khắc phục. Người bị hại được chia sẻ, được lắng nghe, được tham gia vào quyết định cách thức khắc phục. Cộng đồng được huy động để hỗ trợ giám sát, đồng hành cùng quá trình sửa sai. Quyền được trợ giúp pháp lý của trẻ vì thế không còn là khái niệm chung chung, mà trở thành chuỗi hỗ trợ cụ thể, xuyên suốt.

Tăng cường hòa giải thân thiện ở cơ sở cũng góp phần giảm tải cho các cơ quan tiến hành tố tụng, nhất là trong bối cảnh nguồn lực tư pháp còn hạn chế. Những vụ việc đã được hòa giải thành công, được giám sát tốt sẽ ít có khả năng tái phát, tiết kiệm chi phí xã hội, giảm căng thẳng trong cộng đồng. Quan trọng hơn, hòa giải giúp giữ gìn những sợi dây liên kết gia đình, làng xóm, trường học – môi trường sống thiết thân của trẻ em.

Tuy nhiên, để hòa giải ở cơ sở thật sự trở thành “tuyến đầu” trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên, cần sự vào cuộc đồng bộ: chính quyền địa phương phải coi đây là nhiệm vụ ưu tiên; bố trí, củng cố đội ngũ hòa giải viên đủ năng lực, uy tín; tạo điều kiện để họ được tập huấn, bồi dưỡng thường xuyên; tăng cường phối hợp giữa tư pháp – công an – đoàn thể – nhà trường trong phát hiện, hỗ trợ các trường hợp trẻ có nguy cơ vi phạm. Chỉ khi đó, những cam kết về quyền trẻ em, về tư pháp thân thiện mới thực sự chạm tới cuộc sống thường ngày của từng đứa trẻ, từng gia đình.