Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý - “Cánh tay nối dài” đưa pháp luật vào đời sống, bảo đảm quyền tiếp cận công lý

Trong công tác PBGDPL và TGPL, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp) tiếp tục khẳng định vai trò nòng cốt, tham mưu và tổ chức thực thi đồng bộ các nhiệm vụ, góp phần xây dựng văn hóa thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong xã hội.

PBGDPL từ “đưa luật lên giấy” đến “đưa luật vào đời sống”

Một năm qua, trọng tâm dễ nhận thấy của công tác PBGDPL là chuyển mạnh từ cách làm dàn trải sang đổi mới nội dung, đa dạng hóa hình thức, “đo ni đóng giày” theo nhóm đối tượng và địa bàn, chú trọng nhóm đặc thù; đồng thời bám sát các vấn đề dư luận xã hội quan tâm hoặc cần định hướng, ưu tiên phổ biến các văn bản mới của Đảng, Nhà nước, gắn với yêu cầu quản trị trong giai đoạn phát triển mới.

Trong hệ thống triển khai, vai trò “nhạc trưởng” tham mưu, điều phối được thể hiện rõ ở việc thực hiện nhiệm vụ Cơ quan Thường trực Hội đồng phối hợp PBGDPL Trung ương, thúc đẩy sự vào cuộc thực chất của các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức thành viên.

Đây là điểm mấu chốt: PBGDPL hiệu quả không thể là nỗ lực đơn lẻ của một cơ quan, mà phải trở thành công việc thường xuyên của cả hệ thống chính trị, gắn với quản trị cơ sở, kỷ cương hành chính và chuẩn mực ứng xử công dân.

Đi cùng đó, việc tổ chức Ngày Pháp luật tiếp tục được triển khai trên phạm vi cả nước với nhiều cách làm phong phú, qua đó lan tỏa nhận thức “sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật” thành thói quen xã hội.

Đáng chú ý, công tác truyền thông chính sách trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật được đẩy mạnh nhằm tạo đồng thuận xã hội ngay từ sớm, từ xa—một yêu cầu ngày càng quan trọng khi cải cách thể chế, sắp xếp tổ chức bộ máy và phân định thẩm quyền đặt ra nhiều vấn đề mới trong đời sống.

Cổng Pháp luật quốc gia mở rộng không gian tiếp cận chính sách, pháp luật

Nếu cần một điểm nhấn tiêu biểu trong năm, đó là việc xây dựng, khai trương và vận hành chính thức Cổng Pháp luật quốc gia được xác định như một bước tiến quan trọng trong đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, đáp ứng nhu cầu tiếp cận chính sách, pháp luật của người dân, doanh nghiệp trên môi trường số.

Ở góc độ tổ chức thực hiện, yêu cầu “vận hành hiệu quả” Cổng Pháp luật quốc gia được đặt trong mạch triển khai các chủ trương lớn, nhằm phục vụ người dân và doanh nghiệp tiếp cận chính sách, pháp luật thuận tiện hơn.

Không chỉ là một kênh thông tin, Cổng Pháp luật quốc gia cho thấy tư duy quản trị mới: lấy người dùng làm trung tâm, tăng khả năng tra cứu – tiếp cận – tương tác, qua đó hỗ trợ hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật, giảm “chi phí tuân thủ” và rủi ro pháp lý trong hoạt động xã hội – kinh doanh.

Báo cáo tổng kết cho thấy quy mô PBGDPL những năm gần đây đạt mức rất lớn: từ năm 2021 đến nay, các bộ, ngành, địa phương đã tổ chức 2.214.190 cuộc PBGDPL trực tiếp cho hơn 201 triệu lượt người, đồng thời tổ chức 42.424 cuộc thi tìm hiểu pháp luật với trên 61 triệu lượt người dự thi.

Những con số này phản ánh hai điểm then chốt. Thứ nhất, PBGDPL đã trở thành một hoạt động có tính hệ thống và độ phủ sâu rộng. Thứ hai, việc kết hợp giữa hình thức trực tiếp và các mô hình thi tìm hiểu pháp luật cho thấy xu hướng xã hội hóa việc học luật, khuyến khích người dân chủ động tiếp cận và ứng dụng pháp luật trong đời sống.

Trợ giúp pháp lý là trụ cột nhân văn của an sinh xã hội, bảo đảm quyền tiếp cận công lý

Song hành với PBGDPL, lĩnh vực TGPL tiếp tục được nhìn nhận là chính sách nhân văn sâu sắc, gắn với các chương trình mục tiêu quốc gia và an sinh xã hội, đồng thời góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật.

Trong năm qua, nhiệm vụ trọng tâm được nhấn mạnh là tiếp tục thực hiện hiệu quả Luật TGPL và các văn bản hướng dẫn, đồng thời triển khai dự án sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, bám sát thực tiễn địa phương để kịp thời dự báo vướng mắc; tăng cường phối hợp liên ngành, nhất là phối hợp TGPL trong hoạt động tố tụng; nghiên cứu đổi mới đánh giá chất lượng vụ việc và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong lĩnh vực TGPL.

Đặc biệt, kết quả thực tiễn giai đoạn 2021–2025 cho thấy khối lượng vụ việc TGPL lớn và xu hướng tăng tính chuyên nghiệp trong tố tụng: cả nước đã tiếp nhận, thụ lý mới 254.346 vụ việc TGPL, trong đó 224.060 vụ việc tham gia tố tụng; số vụ việc đã kết thúc 154.796, trong đó tham gia tố tụng 126.640 vụ việc.

Đây là chỉ dấu quan trọng về chất lượng TGPL: không chỉ “tư vấn – hướng dẫn”, mà ngày càng tăng vai trò bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người được TGPL ngay tại các thiết chế tư pháp.

Trong bức tranh chung của ngành Tư pháp, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý giữ vị trí đặc thù: đưa pháp luật đến gần người dân (PBGDPL) và đưa người dân yếu thế đến gần công lý (TGPL). Hai trục nhiệm vụ này bổ trợ trực tiếp cho mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền, bởi pháp luật chỉ thực sự có sức sống khi được hiểu đúng, tin tưởng và sử dụng hiệu quả trong đời sống.

Với PBGDPL, trọng tâm “hướng về cơ sở”, bám sát thực tiễn và ứng dụng công nghệ là cách “mềm hóa” việc tiếp cận pháp luật để pháp luật trở nên gần gũi, dễ hiểu, dễ làm theo.

Với TGPL, việc nâng chất lượng vụ việc, tăng cường phối hợp tố tụng và thúc đẩy chuyển đổi số là cách “cứng hóa” các bảo đảm quyền, tạo điểm tựa pháp lý thiết thực cho người nghèo, người yếu thế, người thuộc diện được TGPL. Từ những kết quả đó, có thể khẳng định: trong một năm qua, Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý tiếp tục đóng vai trò “đầu mối tham mưu – điều phối – tổ chức thực hiện” để biến các chủ trương, chính sách pháp luật thành tri thức xã hội và dịch vụ công lý cụ thể, góp phần củng cố niềm tin pháp luật, tăng cường kỷ cương và thúc đẩy phát triển bền vững.