Trợ giúp pháp lý trong Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa – Từ bảo đảm quyền tiếp cận công lý đến yêu cầu hoàn thiện thể chế

Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bảo đảm quyền con người, quyền công dân luôn được xác định là mục tiêu xuyên suốt, có ý nghĩa nền tảng đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Tuy nhiên, các quyền hiến định chỉ thực sự có giá trị khi được hiện thực hóa thông qua những thiết chế pháp luật cụ thể, khả thi và có khả năng tiếp cận đối với mọi tầng lớp trong xã hội. Trong số các thiết chế đó, trợ giúp pháp lý giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là công cụ hỗ trợ pháp lý cho người nghèo và các nhóm yếu thế, mà còn là một cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận công lý, góp phần duy trì công bằng xã hội, củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật và Nhà nước.

Sau hơn sáu năm thi hành, Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đã tạo lập khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ cho hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam, góp phần mở rộng phạm vi bảo vệ pháp lý và nâng cao nhận thức xã hội về quyền được trợ giúp pháp lý. Tuy nhiên, trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế – xã hội, sự phát triển của hệ thống pháp luật chuyên ngành và yêu cầu ngày càng cao trong bảo đảm quyền con người, thực tiễn đã đặt ra nhu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách trợ giúp pháp lý. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý cần được nhìn nhận không chỉ như một hoạt động sửa đổi kỹ thuật lập pháp, mà là một bước điều chỉnh quan trọng về thể chế, nhằm đáp ứng yêu cầu mới của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn phát triển hiện nay.

1. Trợ giúp pháp lý – thiết chế bảo đảm quyền tiếp cận công lý trong Nhà nước pháp quyền

Trong lý luận Nhà nước pháp quyền hiện đại, quyền tiếp cận công lý được coi là một trong những trụ cột của bảo đảm quyền con người. Quyền này không chỉ dừng lại ở việc cá nhân được quyền khởi kiện hay tham gia tố tụng, mà còn bao hàm khả năng thực tế để hiểu, sử dụng và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước pháp luật.

Ở góc độ đó, trợ giúp pháp lý không thể được hiểu đơn thuần là một hình thức hỗ trợ mang tính nhân đạo hay phúc lợi xã hội, mà phải được nhìn nhận như nghĩa vụ của Nhà nước trong việc bảo đảm sự bình đẳng về khả năng tiếp cận pháp luật. Đối với những chủ thể có điều kiện kinh tế, tri thức và vị thế xã hội hạn chế, trợ giúp pháp lý chính là “cầu nối” giúp họ tiếp cận hệ thống tư pháp một cách thực chất.

Việc Hiến pháp năm 2013 khẳng định quyền con người, quyền công dân và nguyên tắc bảo đảm xét xử công bằng đã tạo nền tảng hiến định cho chính sách trợ giúp pháp lý. Trên cơ sở đó, Luật Trợ giúp pháp lý được ban hành và triển khai như một công cụ pháp lý quan trọng nhằm cụ thể hóa các cam kết hiến định, đồng thời thể hiện rõ vai trò kiến tạo của Nhà nước trong lĩnh vực bảo vệ quyền con người.

Đặt trong tổng thể các chính sách cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trợ giúp pháp lý vừa mang tính xã hội sâu sắc, vừa có ý nghĩa chính trị - pháp lý rõ rệt. Đây là lĩnh vực mà hiệu quả thực thi không chỉ được đo bằng số lượng vụ việc, mà còn bằng mức độ người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế, thực sự được bảo vệ trước pháp luật.

Những năm gần đây, cùng với tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Việt Nam ngày càng chú trọng tiếp cận quản trị nhà nước theo hướng lấy con người làm trung tâm. Trong bối cảnh đó, trợ giúp pháp lý không chỉ được nhìn nhận như một chính sách chuyên ngành trong lĩnh vực tư pháp, mà còn là một cấu phần quan trọng của hệ thống chính sách bảo vệ quyền con người và quản trị xã hội hiện đại. Cụ thể:

Thứ nhất, trợ giúp pháp lý có mối quan hệ mật thiết với các chính sách bảo đảm an sinh xã hội và giảm nghèo bền vững. Trên thực tế, nghèo đói không chỉ là sự thiếu hụt về thu nhập, mà còn gắn liền với sự thiếu hụt về khả năng tiếp cận thông tin, dịch vụ công và các cơ chế bảo vệ pháp lý. Đối với nhiều người dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc không có điều kiện tiếp cận trợ giúp pháp lý có thể dẫn đến việc đánh mất quyền lợi hợp pháp, kéo dài tình trạng dễ bị tổn thương và tái nghèo. Do đó, trợ giúp pháp lý cần được nhìn nhận như một “lưới an sinh pháp lý”, góp phần bảo đảm rằng các chính sách xã hội khác của Nhà nước được thực thi một cách công bằng và hiệu quả.

Thứ hai, trợ giúp pháp lý giữ vai trò ngày càng quan trọng trong việc phòng ngừa và giải quyết các xung đột xã hội. Trong bối cảnh các quan hệ pháp luật ngày càng đa dạng, phức tạp, tranh chấp dân sự, hành chính, lao động có xu hướng gia tăng cả về số lượng và tính chất. Nếu người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế, không được hỗ trợ pháp lý kịp thời, các tranh chấp nhỏ có thể tích tụ thành mâu thuẫn xã hội lớn, ảnh hưởng đến trật tự, an toàn xã hội. Ở góc độ này, trợ giúp pháp lý không chỉ mang ý nghĩa bảo vệ quyền cá nhân, mà còn là công cụ quản trị xã hội hiệu quả, góp phần giảm thiểu rủi ro pháp lý và củng cố sự ổn định xã hội.

Thứ ba, trợ giúp pháp lý có mối liên hệ chặt chẽ với các chính sách về tư pháp người chưa thành niên và bảo vệ nhóm yếu thế. Việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho người chưa thành niên, nạn nhân của bạo lực gia đình, mua bán người, hay các nhóm dễ bị tổn thương khác không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn phản ánh mức độ nhân văn và tiến bộ của hệ thống pháp luật. Trong bối cảnh Việt Nam đang hoàn thiện các thiết chế tư pháp thân thiện, lấy giáo dục và phòng ngừa làm trọng tâm, trợ giúp pháp lý cần được triển khai sớm, chủ động và gắn kết chặt chẽ với các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như các thiết chế xã hội khác.

Từ góc độ quản trị nhà nước, trợ giúp pháp lý còn là thước đo quan trọng đánh giá hiệu quả của chính sách pháp luật. Một hệ thống pháp luật dù được thiết kế đầy đủ đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu người dân không có khả năng tiếp cận và sử dụng. Trợ giúp pháp lý, vì vậy, không chỉ hỗ trợ cá nhân trong từng vụ việc cụ thể, mà còn góp phần đưa pháp luật vào đời sống, nâng cao ý thức pháp luật và xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật trong xã hội.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển Chính phủ điện tử, yêu cầu đổi mới phương thức cung cấp trợ giúp pháp lý cũng ngày càng rõ nét. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, đa dạng hóa hình thức tiếp cận trợ giúp pháp lý, tăng cường truyền thông chính sách về trợ giúp pháp lý là những yếu tố quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả thực thi Luật Trợ giúp pháp lý. Tuy nhiên, để các giải pháp này được triển khai đồng bộ và bền vững, cần có nền tảng pháp lý đủ mạnh, trong đó Luật Trợ giúp pháp lý đóng vai trò trung tâm.

2. Thực tiễn thi hành Luật Trợ giúp pháp lý và những vấn đề đặt ra

Thực tiễn triển khai Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 cho thấy nhiều kết quả tích cực, song đồng thời cũng bộc lộ những thách thức mang tính cơ cấu của chính sách trợ giúp pháp lý.

Trước hết, sự biến đổi của các nhóm yếu thế trong xã hội đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách tiếp cận chính sách. Bên cạnh các đối tượng truyền thống như người nghèo, người có công với cách mạng, thực tiễn cho thấy ngày càng xuất hiện nhiều nhóm có nhu cầu trợ giúp pháp lý cao, như người chưa thành niên vi phạm pháp luật, nạn nhân của mua bán người, bạo lực gia đình, người dân tộc thiểu số trong các tranh chấp đất đai, môi trường, hay người di cư trong các quan hệ lao động phức tạp. Mặc dù hệ thống pháp luật hiện hành đã có những quy định liên quan, song việc tiếp cận trợ giúp pháp lý của các nhóm này trên thực tế vẫn gặp không ít rào cản về thủ tục, nhận thức và điều kiện thực hiện.

Thứ hai, khoảng cách giữa thiết kế pháp luật và tổ chức thực thi vẫn là vấn đề đáng lưu ý. Hoạt động trợ giúp pháp lý ở nhiều địa phương còn phụ thuộc lớn vào nguồn lực ngân sách, đội ngũ trợ giúp viên và mức độ quan tâm của chính quyền cơ sở. Điều này dẫn đến sự không đồng đều trong việc thụ hưởng chính sách giữa các vùng, miền, làm giảm hiệu quả chung của hệ thống trợ giúp pháp lý trên phạm vi cả nước.

Thứ ba, mối quan hệ giữa trợ giúp pháp lý và các thiết chế tố tụng chưa thực sự được thiết kế và vận hành một cách đồng bộ. Trong một số trường hợp, trợ giúp pháp lý chưa được triển khai kịp thời ngay từ những giai đoạn đầu của quá trình tố tụng, đặc biệt đối với các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên và các nhóm dễ bị tổn thương. Điều này làm hạn chế khả năng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý, dù về mặt hình thức họ vẫn thuộc đối tượng thụ hưởng chính sách.

Những vấn đề nêu trên không xuất phát từ sự thiếu hụt về mặt chủ trương, mà chủ yếu phản ánh những thách thức khách quan trong quá trình vận hành một chính sách công có phạm vi rộng và tính xã hội cao. Đây cũng chính là cơ sở thực tiễn quan trọng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện Luật Trợ giúp pháp lý.

3. Dự thảo Luật sửa đổi - bước hoàn thiện thể chế trợ giúp pháp lý trong bối cảnh mới

Việc xây dựng Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý diễn ra trong bối cảnh yêu cầu hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ngày càng được đặt ra ở mức độ cao hơn. Trong giai đoạn phát triển hiện nay, việc ban hành pháp luật không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, mà còn phải hướng tới bảo đảm các quyền hiến định được hiện thực hóa một cách thực chất trong đời sống xã hội, đặc biệt đối với các nhóm yếu thế.

Trong bối cảnh đó, trợ giúp pháp lý ngày càng được nhìn nhận không chỉ như một chính sách hỗ trợ mang tính xã hội, mà là một thiết chế cốt lõi bảo đảm quyền tiếp cận công lý và quyền con người. Việc sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý vì thế không đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật lập pháp, mà là một bước hoàn thiện thể chế có ý nghĩa quan trọng, phản ánh sự phát triển của tư duy lập pháp và quản trị nhà nước theo hướng lấy con người làm trung tâm.

Thứ nhất, Dự thảo Luật tiếp tục làm rõ và mở rộng cách tiếp cận đối với người được trợ giúp pháp lý, theo hướng gắn chặt hơn với yêu cầu bảo vệ quyền con người và quyền tiếp cận công lý. Thay vì chỉ tiếp cận thuần túy dựa trên tiêu chí hành chính, Dự thảo đã bổ sung, làm rõ một số nhóm đối tượng có nhu cầu trợ giúp pháp lý đặc thù, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm bảo đảm trợ giúp pháp lý trong các trường hợp người được trợ giúp pháp lý khó có khả năng tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, thể hiện rõ qua việc sửa đổi, bổ sung các quy định về đối tượng được trợ giúp pháp lý tại Điều 7. Theo đó, Dự thảo đã mở rộng phạm vi bảo vệ đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi trong toàn bộ chuỗi các giai đoạn của quá trình tố tụng và xử lý pháp lý, từ người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố, bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng cho đến người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng và phạm nhân. Đồng thời, Dự thảo bổ sung người khuyết tật như một nhóm đối tượng độc lập được trợ giúp pháp lý, phản ánh cách tiếp cận dựa trên mức độ dễ bị tổn thương thay vì chỉ dựa trên tiêu chí hành chính. Bên cạnh đó, việc bổ sung quy định về nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa chính sách trợ giúp pháp lý với các cơ chế bảo vệ đặc thù theo pháp luật chuyên ngành. Đáng chú ý, Dự thảo cũng sửa đổi, mở rộng nhóm người có khó khăn về tài chính, bao gồm thân nhân liệt sĩ, người nhiễm chất độc da cam, người cao tuổi, người bị bạo lực gia đình và người nhiễm HIV, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết điều kiện khó khăn về tài chính phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội. Những điều chỉnh này cho thấy sự chuyển dịch rõ nét từ cách tiếp cận trợ giúp pháp lý thuần túy dựa trên tình trạng pháp lý sang cách tiếp cận dựa trên nhu cầu bảo vệ quyền, qua đó khẳng định trợ giúp pháp lý là công cụ bảo đảm quyền tiếp cận công lý, chứ không chỉ là chính sách hỗ trợ xã hội.

Thứ hai, Bên cạnh việc mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý, Dự thảo Luật cũng thể hiện rõ định hướng nâng cao chất lượng và tính chuyên nghiệp của hoạt động trợ giúp pháp lý, thông qua việc hoàn thiện các quy định về tiêu chuẩn của người thực hiện trợ giúp pháp lý tại Điều 19. Theo đó, Dự thảo đã sửa đổi, bổ sung quy định về tiêu chuẩn trợ giúp viên pháp lý, theo hướng vừa bảo đảm yêu cầu về phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn pháp luật, vừa nhấn mạnh yếu tố đào tạo nghề nghiệp và kinh nghiệm thực tiễn. Trợ giúp viên pháp lý được xác định phải có trình độ cử nhân luật trở lên, đã được đào tạo hoặc được miễn đào tạo nghề luật sư, đồng thời đã qua thời gian tập sự hành nghề luật sư hoặc tập sự trợ giúp pháp lý; có đủ sức khỏe để thực hiện nhiệm vụ và không thuộc các trường hợp đang bị xử lý kỷ luật, bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xóa án tích. Đáng chú ý, Dự thảo cũng kế thừa hợp lý kinh nghiệm thực tiễn khi quy định người đã từng được bổ nhiệm trợ giúp viên pháp lý thì không phải đáp ứng lại điều kiện về đào tạo và tập sự nghề nghiệp. Những điều chỉnh này cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt trong tư duy chính sách: coi trợ giúp pháp lý là một dịch vụ công đặc thù đòi hỏi chuẩn mực nghề nghiệp cao, trong đó chất lượng bảo vệ quyền lợi của người được trợ giúp pháp lý gắn chặt với năng lực, đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp của đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, chứ không chỉ phụ thuộc vào phạm vi hay số lượng đối tượng được thụ hưởng.

Thứ ba, Song song với việc hoàn thiện tiêu chuẩn đối với trợ giúp viên pháp lý, Dự thảo Luật còn bổ sung và làm rõ chế định cộng tác viên trợ giúp pháp lý tại điều 24, qua đó mở rộng và đa dạng hóa nguồn lực thực hiện trợ giúp pháp lý trong điều kiện thực tiễn. Theo định hướng của Dự thảo, cộng tác viên trợ giúp pháp lý là công dân Việt Nam có phẩm chất đạo đức tốt, có trình độ cử nhân luật trở lên, bảo đảm điều kiện sức khỏe và không thuộc các trường hợp đang bị xử lý kỷ luật, bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xóa án tích. Việc quy định tương đối chặt chẽ về tiêu chuẩn cộng tác viên cho thấy yêu cầu bảo đảm chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý được đặt ra ngay từ khâu lựa chọn chủ thể tham gia thực hiện.

Đáng chú ý, Dự thảo Luật đã thiết kế cơ chế quản lý cộng tác viên trợ giúp pháp lý gắn với nhu cầu thực tế của người dân và điều kiện cụ thể của từng địa phương. Theo đó, việc xem xét, cấp thẻ cộng tác viên trợ giúp pháp lý được thực hiện trên cơ sở đánh giá nhu cầu trợ giúp pháp lý và điều kiện tổ chức thực hiện tại địa phương, đồng thời gắn với cơ chế ký kết hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý nhà nước. Cách tiếp cận này góp phần khắc phục tình trạng hình thức trong quản lý cộng tác viên, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để huy động hiệu quả nguồn lực pháp lý ngoài đội ngũ trợ giúp viên chuyên trách.

Bên cạnh việc mở rộng nguồn lực, Dự thảo Luật cũng chú trọng thiết lập cơ chế kiểm soát và bảo đảm kỷ luật trong hoạt động của cộng tác viên trợ giúp pháp lý. Các trường hợp thu hồi thẻ cộng tác viên được quy định rõ, gắn với việc không thực hiện trợ giúp pháp lý trong thời gian dài, vi phạm các quy định về trợ giúp pháp lý hoặc chấm dứt quan hệ hợp đồng thực hiện trợ giúp pháp lý mà không có lý do chính đáng. Quy định này không chỉ nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, mà còn góp phần nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp và đạo đức của cộng tác viên trong quá trình thực hiện trợ giúp pháp lý.

Có thể thấy, việc bổ sung chế định cộng tác viên trợ giúp pháp lý trong Dự thảo Luật phản ánh rõ định hướng hoàn thiện thể chế theo hướng kết hợp giữa chuyên nghiệp hóa và xã hội hóa có kiểm soát. Thông qua việc huy động đội ngũ cộng tác viên có đủ tiêu chuẩn, đồng thời thiết lập cơ chế quản lý, kiểm tra và giám sát phù hợp, Dự thảo Luật tạo cơ sở pháp lý để mở rộng khả năng tiếp cận trợ giúp pháp lý của người dân, nhất là ở những địa bàn có điều kiện khó khăn, mà vẫn bảo đảm yêu cầu về chất lượng và tính thống nhất của chính sách.