Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế: Những vấn đề lớn được “đặt lên bàn”

Thiết chế chưa có tiền lệ, đòi hỏi khung pháp lý “may đo”

Theo Nghị quyết số 222/2025/QH15 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam, Tòa án chuyên biệt là một trong những thiết chế then chốt, nhằm bảo đảm cơ chế giải quyết tranh chấp minh bạch, nhanh chóng, có khả năng cạnh tranh với các trung tâm tài chính trong khu vực và trên thế giới. Trung tâm tài chính quốc tế dự kiến đặt tại TP. Hồ Chí Minh và TP. Đà Nẵng, nhưng mô hình Tòa án chuyên biệt lại được thiết kế tập trung tại TP. Hồ Chí Minh, với thẩm quyền giải quyết tranh chấp phát sinh tại cả hai địa bàn này.

Tại hội thảo “Một số vấn đề lớn của dự án Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế” do Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tổ chức chiều 22/11 tại Trụ sở Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh: đây là dự án luật “rất khó, rất mới và có tính đặc thù cao”, chưa từng có trong hệ thống pháp luật Việt Nam, song lại có ý nghĩa chiến lược đối với thu hút đầu tư, kết nối thị trường tài chính toàn cầu và nâng cao vị thế quốc gia.

Cách tiếp cận này bám sát thông lệ tại các trung tâm tài chính lớn như Hong Kong, Singapore, Dubai…, nơi các tòa án hoặc thiết chế tài phán chuyên biệt thường cho phép áp dụng luật nước ngoài và tập quán thương mại quốc tế, nhằm tạo sự quen thuộc và niềm tin cho nhà đầu tư toàn cầu. Tuy nhiên, bài toán đặt ra với Việt Nam là làm sao vừa bảo đảm tính linh hoạt, hấp dẫn đối với nhà đầu tư, vừa giữ được “trục chính” là Hiến pháp và pháp luật Việt Nam, tránh xung đột pháp luật và bảo đảm trật tự công.

Về tố tụng, dự thảo luật chỉ quy định các nguyên tắc cơ bản; trình tự, thủ tục cụ thể sẽ được Tòa án nhân dân tối cao chi tiết hóa trong Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt, trong đó có thể cho phép thực hiện nhiều thủ tục trên môi trường điện tử. Đây là hướng thiết kế mở, giúp quy trình giải quyết tranh chấp có thể linh hoạt điều chỉnh theo yêu cầu thực tiễn và chuẩn mực quốc tế, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực xây dựng quy tắc tố tụng chi tiết, đồng bộ và khả thi.

Nhân sự Tòa án chuyên biệt là điểm gây tranh luận lớn. Theo báo cáo của Tổ soạn thảo, thẩm phán Tòa án chuyên biệt sẽ do Chủ tịch nước bổ nhiệm, phù hợp với quy định của Hiến pháp năm 2013. Vấn đề nằm ở chỗ: nguồn thẩm phán nên chỉ là công dân Việt Nam, hay mở rộng để có cả thẩm phán là người nước ngoài?

Một quan điểm cho rằng quyền tài phán quốc gia chỉ nên do công dân Việt Nam thực hiện; vì vậy, thẩm phán Tòa án chuyên biệt phải là người Việt Nam. Quan điểm còn lại đề nghị cho phép bổ nhiệm cả thẩm phán là người nước ngoài, nhất là những chuyên gia có uy tín, kinh nghiệm xét xử tranh chấp tài chính – thương mại quốc tế, nhằm tạo lợi thế vượt trội về chuyên môn và uy tín của Tòa án, qua đó gia tăng sức cạnh tranh và niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài.

Thường trực Tổ soạn thảo nghiêng về phương án thứ hai, nhấn mạnh cần “đột phá, cởi mở về tư duy pháp lý”, coi đây là chính sách vượt trội để thu hút nhà đầu tư và nâng tầm vị thế Tòa án chuyên biệt. Tuy nhiên, việc mời thẩm phán là người nước ngoài tham gia xét xử trong thiết chế tư pháp của Việt Nam cũng đòi hỏi phải làm rõ cơ chế trách nhiệm, bảo đảm tuân thủ Hiến pháp, pháp luật Việt Nam và nguyên tắc độc lập tư pháp.

Khoanh vùng thẩm quyền: tập trung hay mở rộng?

Thẩm quyền của Tòa án chuyên biệt cũng là vấn đề được mổ xẻ kỹ lưỡng. Một luồng ý kiến đề nghị giai đoạn đầu nên khoanh vùng thẩm quyền theo hướng tập trung: Tòa án chuyên biệt chỉ giải quyết các tranh chấp, yêu cầu về đầu tư, kinh doanh trong phạm vi Trung tâm tài chính quốc tế, còn tranh chấp hành chính, lao động, phá sản… tiếp tục do tòa án khu vực giải quyết theo pháp luật tố tụng hiện hành.

Luồng ý kiến khác đề xuất thiết kế một mô hình tòa án có thẩm quyền rộng hơn, không chỉ xử các tranh chấp giữa các chủ thể là thành viên của Trung tâm tài chính quốc tế mà còn có thể thụ lý các vụ việc do các bên thỏa thuận lựa chọn Tòa án chuyên biệt làm cơ quan giải quyết tranh chấp, bao gồm cả tranh chấp hành chính, lao động liên quan đến hoạt động đầu tư – kinh doanh.

Thường trực Tổ soạn thảo hiện thống nhất với phương án thẩm quyền tập trung vào “lõi” là tranh chấp đầu tư, kinh doanh, nhằm bảo đảm tính chuyên sâu, chuyên môn hóa, phù hợp với lộ trình hình thành bộ máy và quy trình tố tụng đặc thù. Tuy nhiên, qua thảo luận, nhiều ý kiến cũng cho rằng luật cần thiết kế mở để có thể từng bước mở rộng thẩm quyền khi Tòa án chuyên biệt vận hành ổn định, đội ngũ thẩm phán và hạ tầng số đã đáp ứng yêu cầu.

Không chỉ dừng ở những tranh luận về kỹ thuật lập pháp, các chuyên gia kinh tế, luật sư, nhà khoa học tham dự hội thảo nhấn mạnh vai trò then chốt của Tòa án chuyên biệt trong việc định hình “sức khỏe thể chế” của Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam. Cơ chế xử lý tranh chấp nhanh chóng, công bằng, dự đoán được; thủ tục tố tụng thân thiện với nhà đầu tư; phán quyết có giá trị, được tôn trọng và có khả năng thi hành cao… là những yếu tố quyết định để Việt Nam có thể cạnh tranh với các trung tâm tài chính trong khu vực.

Trên cơ sở các ý kiến tại hội thảo, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp sẽ tiếp tục phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao hoàn thiện dự án Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 10 với chất lượng cao nhất. Kỳ vọng đặt ra là khi luật được ban hành và đi vào cuộc sống, Tòa án chuyên biệt sẽ thực sự trở thành “bệ đỡ thể chế”, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam có sức hấp dẫn, tính cạnh tranh và uy tín ở tầm khu vực và quốc tế.