Trợ giúp pháp lý gắn với các Chương trình mục tiêu quốc gia: “Cầu nối” công lý trên hành trình xây dựng nông thôn mới

Ngay sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành các quyết định phê duyệt Chương trình, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước đã cụ thể hóa bằng kế hoạch hằng năm, bám sát hướng dẫn của Bộ Tư pháp. Công văn số 1918/BTP-TGPL ngày 10/6/2022 về thực hiện nội dung trợ giúp pháp lý trong Chương trình xây dựng nông thôn mới và Công văn số 6079/BTP-TGPL ngày 08/12/2023 về kiểm tra, đánh giá nội dung trợ giúp pháp lý trong các Chương trình mục tiêu quốc gia là căn cứ quan trọng để địa phương tổ chức bài bản hoạt động, gắn kết chặt chẽ với mục tiêu giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Thay vì triển khai rời rạc, địa phương chọn cách lồng ghép, đồng bộ. Trong một kế hoạch, một lớp tập huấn, một chương trình truyền thông, nội dung trợ giúp pháp lý được kết hợp phục vụ đồng thời các mục tiêu của Chương trình xây dựng nông thôn mới, Chương trình giảm nghèo bền vững và Chương trình phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Cách làm này giúp tiết kiệm nguồn lực, giảm gánh nặng cho cơ sở nhưng tăng hiệu quả tiếp cận của người dân.

Giai đoạn 2021–2025, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước đã phối hợp tổ chức gần 100 hội nghị tập huấn, truyền thông tại các xã nông thôn mới, xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số với hàng nghìn lượt đại biểu là cán bộ cơ sở, hòa giải viên, người có uy tín và người dân tham dự. Các buổi tập huấn không chỉ “phổ biến luật” mà tập trung giải đáp tình huống, tháo gỡ vướng mắc cụ thể từ thực tiễn tranh chấp đất đai, hôn nhân – gia đình, vay nợ, thừa kế, bạo lực gia đình… để người dân hiểu rõ hơn quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí.

Song song với tập huấn trực tiếp, công tác truyền thông được triển khai đa dạng. Hàng chục nghìn tờ gấp giới thiệu tóm tắt quyền được trợ giúp pháp lý, đối tượng được hưởng, thủ tục yêu cầu, địa chỉ Trung tâm được phát đến tận ấp, bản, tổ dân phố. Hàng chục bảng thông tin trợ giúp pháp lý được lắp đặt tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã, Công an xã – những nơi người dân thường xuyên đến làm thủ tục hành chính. Trên không gian số, website của Trung tâm thu hút lượng truy cập lớn; nhiều bài viết, chuyên trang, chuyên mục trên báo chí trung ương và địa phương phản ánh các vụ việc trợ giúp pháp lý điển hình, góp phần đưa chính sách gần hơn với người dân.

Đặc biệt, cơ chế phối hợp giữa hòa giải ở cơ sở với trợ giúp pháp lý được chú trọng. Hòa giải viên, trưởng ấp, người có uy tín sau khi được tập huấn đã trở thành “tai mắt” để phát hiện, giới thiệu kịp thời người thuộc diện được trợ giúp pháp lý tới Trung tâm. Nhiều tranh chấp nhỏ, mâu thuẫn trong cộng đồng được hòa giải ngay từ cơ sở nhưng vẫn có sự đồng hành chuyên môn của trợ giúp viên pháp lý, hạn chế khiếu nại, khiếu kiện vượt cấp, kéo dài.

Với những vụ việc hòa giải thành, Trung tâm tiếp tục hỗ trợ đương sự lập hồ sơ đề nghị Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành. Khi được công nhận, thỏa thuận có giá trị pháp lý, tạo cơ sở bảo đảm thi hành, giúp giải quyết dứt điểm tranh chấp, củng cố niềm tin của người dân vào pháp luật và chính quyền cơ sở. Những vụ việc hòa giải không thành, người dân được tư vấn, hướng dẫn đầy đủ về trình tự, thủ tục, thẩm quyền để tham gia tố tụng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Nguồn lực thực hiện nội dung trợ giúp pháp lý trong các Chương trình mục tiêu quốc gia được phân bổ, sử dụng theo nguyên tắc đúng, đủ, hiệu quả và không chồng chéo. Kinh phí tập trung cho những hoạt động thiết yếu như tập huấn, truyền thông, cung cấp thông tin pháp luật, hỗ trợ giải quyết vụ việc phức tạp, kéo dài. Mỗi đồng ngân sách chi ra đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là nâng cao khả năng tiếp cận công lý của người dân, củng cố các tiêu chí về an ninh trật tự, hệ thống chính trị, tiếp cận pháp luật trong xây dựng nông thôn mới.

Bên cạnh kết quả đạt được, vẫn còn những khó khăn đặt ra. Số vụ việc trợ giúp pháp lý do cơ sở giới thiệu còn hạn chế; một bộ phận cán bộ cấp xã chưa thực sự coi trợ giúp pháp lý là công cụ hỗ trợ quan trọng trong thực hiện nhiệm vụ; thể chế hiện hành chưa ràng buộc rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của người dân, chưa lượng hóa đầy đủ vai trò này trong bộ tiêu chí nông thôn mới, nông thôn mới nâng cao và trong Chương trình phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Từ thực tiễn, địa phương kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật về trợ giúp pháp lý theo hướng thể chế hóa các mô hình hiệu quả, như cơ chế hỗ trợ “hậu hòa giải”, cơ chế phối hợp chặt chẽ với Tòa án và cơ quan tiến hành tố tụng, bổ sung chỉ tiêu, tiêu chí cụ thể về trợ giúp pháp lý trong bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn tiếp theo. Đồng thời, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng hòa giải viên, cán bộ tư pháp – hộ tịch, người có uy tín; đẩy mạnh truyền thông đa kênh để người dân chủ động tìm đến trợ giúp pháp lý khi có vướng mắc.

Từ những tờ gấp, bảng thông tin ở trụ sở xã đến các lớp tập huấn, từ các vụ việc hòa giải thành được Tòa án công nhận đến những bản tư vấn giúp người dân yếu thế đứng vững trước pháp luật, trợ giúp pháp lý đang hiện diện trong từng bước triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và Chương trình phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi. Khi được gắn kết chặt chẽ với các Chương trình này, trợ giúp pháp lý thực sự trở thành “cầu nối” để công lý đến gần hơn với mọi người dân, góp phần xây dựng nông thôn mới thực chất, vùng đồng bào dân tộc thiểu số ổn định, đoàn kết và phát triển bền vững.