Bảo vệ môi trường: Không thể “trả giá sau” - Quốc hội yêu cầu chuyển từ bị động sang chủ động

Thông điệp này được nhấn mạnh tại phiên giám sát chuyên đề sáng 28/10 tại Kỳ họp thứ 10 của Quốc hội khoá XV. Báo cáo kết quả giám sát “Việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực thi hành” trước Quốc hội, Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Lê Quang Mạnh khẳng định: “Việc ban hành và thực thi chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường từ khi Luật BVMT năm 2020 có hiệu lực đã đạt được nhiều kết quả tích cực, quan trọng, góp phần phát triển bền vững và nâng cao chất lượng sống của người dân”.

Không chỉ dừng ở tiêu chí “quy định cho đủ”, Luật BVMT 2020 lần đầu tiên coi môi trường là một trong ba trụ cột của mô hình phát triển quốc gia. Hơn 500 văn bản hướng dẫn đã được ban hành, tạo hành lang pháp lý đồng bộ từ Trung ương đến địa phương.

Kết quả giám sát ghi nhận tỷ lệ che phủ rừng vượt mục tiêu đến 2025; Trên 97% CTRSH đô thị được thu gom, giảm dần chôn lấp; Nhiều dự án “xanh” được kiểm soát chặt chẽ ngay từ giai đoạn tiền kiểm định. Những con số đó cho thấy nỗ lực chuyển dịch từ mô hình bị động sang chủ động kiểm soát ô nhiễm.

Bên cạnh những kết quả đạt được, Đoàn giám sát cũng thẳng thắn chỉ ra nhiều tồn tại, hạn chế cần sớm khắc phục. “Tình trạng ô nhiễm môi trường vẫn diễn biến phức tạp, có thời điểm ở mức nghiêm trọng, đặc biệt là ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn. Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh có những thời điểm lọt vào nhóm thành phố ô nhiễm nhất thế giới,” ông Lê Quang Mạnh nêu rõ.

Nhiều lưu vực sông như sông Cầu, sông Nhuệ - Đáy vẫn bị ô nhiễm do nước thải sinh hoạt và công nghiệp. Đáng chú ý, 38 cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng vẫn chưa được xử lý triệt để, dù chỉ tiêu Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đặt mục tiêu xử lý 100% vào năm 2025.

Bên cạnh đó, hạ tầng kỹ thuật về thu gom và xử lý nước thải còn yếu kém. Cả nước chỉ có 18% tổng lượng nước thải đô thị được thu gom, xử lý, tỷ lệ chôn lấp rác thải còn cao. Nhiều chính sách phân loại rác tại nguồn, tái chế và tái sử dụng chất thải vẫn chậm triển khai do thiếu đồng bộ về hạ tầng và cơ chế hỗ trợ.

Nguyên nhân, theo báo cáo, một phần đến từ tư duy “ưu tiên tăng trưởng, xem nhẹ môi trường” còn tồn tại ở một số địa phương, doanh nghiệp. Một số chính sách pháp luật chưa đồng bộ, chưa đủ mạnh để ràng buộc trách nhiệm và khuyến khích xã hội hóa đầu tư trong lĩnh vực này.

Theo Tổng Thư ký Quốc hội, nguyên nhân không chỉ nằm ở kỹ thuật hay nguồn lực, mà gốc rễ là nhận thức: “Ở một số nơi vẫn tồn tại tư tưởng ưu tiên thu hút đầu tư, tăng trưởng kinh tế trước mắt, coi bảo vệ môi trường là chi phí phát sinh.”

Đây là nguyên tắc được Đoàn giám sát nhấn mạnh nhiều lần. Luật BVMT 2020 không chỉ nhằm hạn chế ô nhiễm, mà còn tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, chuyển sang kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon, sản xuất xanh.

Ông Lê Quang Mạnh đề xuất sửa đổi một số điều của Luật ngay trong năm 2025 – 2026, nhằm “khơi thông nguồn lực” nhưng vẫn đảm bảo: “Nguyên tắc xuyên suốt là không đánh đổi môi trường lấy phát triển kinh tế đơn thuần và tôn trọng quy luật tự nhiên.”

Các chuyên gia cho rằng, giai đoạn tiếp theo của Luật BVMT sẽ không chỉ nằm trên giấy tờ hay báo cáo, mà phải thấm vào hành vi: Doanh nghiệp phải xem BVMT là năng lực cạnh tranh, không phải chi phí; Chính quyền địa phương phải chịu trách nhiệm trực tiếp với dân khi để xảy ra ô nhiễm; Người dân phải trở thành chủ thể giám sát, không chỉ là đối tượng bị ảnh hưởng. Một nền kinh tế hiện đại không chỉ đo bằng chỉ số tăng trưởng, mà bằng sức khỏe hệ sinh thái và sức khỏe con người.

Thông điệp mà Quốc hội gửi tới toàn xã hội rất rõ ràng: môi trường là nền tảng cho phát triển bền vững. Mỗi quyết định, mỗi dự án, mỗi hành động – dù của Chính phủ, doanh nghiệp hay người dân – đều phải hướng tới mục tiêu giữ gìn môi trường sống trong lành cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan từng khẳng định tại phiên thảo luận: “Nếu coi tài nguyên thiên nhiên là vốn, thì bảo vệ môi trường chính là cách quản lý khôn ngoan nhất để vốn ấy sinh sôi lâu dài. Mất môi trường là mất nền tảng của phát triển”.

Sau bốn năm thi hành, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã chứng minh tính đúng đắn của chủ trương gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế – an sinh xã hội – bảo vệ môi trường. Song, để luật thực sự đi vào đời sống, rất cần sự vào cuộc đồng bộ của hệ thống chính trị, sự giám sát của Quốc hội, và hơn hết, là ý thức tự giác của mỗi người dân. Không đánh đổi môi trường lấy phát triển kinh tế đơn thuần – đó không chỉ là nguyên tắc, mà phải trở thành cam kết hành động của cả xã hội trên con đường phát triển bền vững.