Cameroon dựng lại kỷ cương pháp lý đối với tài nguyên chiến lược

Cameroon đang phát đi một thông điệp quản trị rất rõ đối với vàng không thể tiếp tục bị khai thác theo lối tự phát, thất thoát khỏi hệ thống kiểm soát và đứng ngoài trách nhiệm pháp lý. Trong thông báo đầu tháng 2 năm 2026, Bộ Mỏ, Công nghiệp và Phát triển công nghệ Cameroon cho biết sẽ thu hồi từ ngày 20/2/2026 các giấy phép khai thác vàng thủ công bán cơ giới không đáp ứng yêu cầu hành chính và môi trường theo Bộ luật Mỏ tháng 12/2023; các điểm mỏ không tuân thủ sẽ bị đóng cửa theo Điều 168(2).

Động thái này diễn ra sau khi cơ quan quản lý yêu cầu doanh nghiệp hoàn tất nghĩa vụ về hồ sơ vận hành và nghĩa vụ phục hồi mặt bằng, cho thấy Yaoundé đã chuyển từ cảnh báo sang cưỡng hành pháp luật.

Siết từ giấy phép, quyền khai thác đến quyền mua vàng

Hạt nhân của đợt chấn chỉnh nằm ở Luật số 2023/014 ngày 19/12/2023 – Bộ luật Mỏ mới của Cameroon. Theo UNCTAD, bộ luật này trao cho Tổng công ty Khoáng sản quốc gia SONAMINES quyền độc quyền mua và tiếp thị vàng, kim cương tại Cameroon; đồng thời quy định Nhà nước được tham gia tối đa 10% vốn điều lệ trong doanh nghiệp khai thác mỏ nhỏ và mỏ công nghiệp theo cơ chế không phải trả tiền và không bị pha loãng khi tăng vốn.

Cùng với đó là cơ chế chia sản phẩm giữa Nhà nước và nhà đầu tư, phản ánh xu hướng tăng cường vai trò chủ quyền tài nguyên của nhà nước Cameroon trong toàn bộ chuỗi giá trị khai khoáng.

Không chỉ siết ở tầng sở hữu và thương mại, Cameroon còn thiết kế lại chặt chẽ tầng cấp phép. Theo tổng hợp pháp lý mới nhất của Chambers and Partners, khai thác thủ công phải có thẻ thợ mỏ và giấy phép do thị trưởng cấp sau khi có ý kiến thuận của cơ quan chuyên môn mỏ; thẻ người thu gom khoáng sản quý do SONAMINES cấp; còn khai thác thủ công bán cơ giới phải do Bộ Mỏ cho phép.

Các quyền khai thác này đều có thời hạn ngắn, phổ biến là 2 năm, và gắn liền với nghĩa vụ báo cáo định kỳ về sản lượng, giá trị thị trường ước tính và lao động sử dụng; vi phạm nghĩa vụ báo cáo, an toàn hoặc môi trường có thể dẫn tới đình chỉ hoặc thu hồi. Nói cách khác, Cameroon đang đưa hoạt động khai thác vàng trở lại đúng quỹ đạo “có quyền mới được khai thác, có nghĩa vụ mới được tồn tại”.

Trọng tâm mới trong quản lý khai thác vàng là môi trường, truy xuất và lợi ích quốc gia

Theo Chambers, mọi dự án thăm dò và khai thác mỏ tại Cameroon đều phải trải qua quy trình phê duyệt môi trường quốc gia, trọng tâm là Báo cáo đánh giá tác động môi trường – xã hội, sau đó được cơ quan liên bộ thẩm định và Bộ Môi trường xác nhận bằng Chứng chỉ tuân thủ môi trường.

Bộ luật Mỏ cũng cấm hoạt động khai khoáng trong phạm vi 500 mét tính từ ranh giới khu bảo tồn. Với các cơ sở có nguy cơ cao về sức khỏe, an toàn và môi trường, nhà chức trách còn áp dụng chế độ cho phép và giám sát riêng. Đây là điểm cho thấy vàng ở Cameroon không còn chỉ là câu chuyện khai thác tài nguyên, mà đã được đặt trong khung pháp lý nghiêm ngặt về bảo vệ sinh thái và an toàn cộng đồng.

Cùng lúc, luật mới đòi hỏi khu vực khai khoáng phải tạo ra phần giá trị hữu hình hơn cho nền kinh tế sở tại. Bộ luật Mỏ 2023 thiết lập Quỹ phát triển ngành mỏ, Quỹ phục hồi – cải tạo – đóng cửa mỏ và Tài khoản đặc biệt phát triển năng lực địa phương. Theo phân tích pháp lý của Pinsent Masons, riêng quỹ phát triển năng lực địa phương được hình thành từ khoản đóng góp từ 0,5% đến 1% doanh thu của doanh nghiệp khai khoáng; còn luật cũng yêu cầu tối thiểu 95% việc làm không đòi hỏi kỹ năng chuyên môn phải dành cho người Cameroon và ưu tiên doanh nghiệp Cameroon trong hợp đồng phụ trợ. Cách tiếp cận này cho thấy nhà nước không chỉ siết để cấm đoán, mà siết để buộc khai khoáng phải phục vụ lợi ích tài khóa, việc làm và năng lực nội sinh của quốc gia.

Sự cứng rắn của Cameroon còn bắt nguồn từ sức ép truy xuất nguồn gốc vàng. ISS Africa dẫn báo cáo EITI cho biết năm 2023 Cameroon sản xuất 953 kg vàng nhưng chỉ xuất khẩu chính thức khoảng 22 kg, trong khi số liệu nhập khẩu từ UAE lại lên tới khoảng 15 tấn.

Khoảng chênh lệch rất lớn này là một chỉ dấu nghiêm trọng về thất thoát thương mại, thất thu ngân sách và suy yếu năng lực quản lý nhà nước. Bởi vậy, việc siết giấy phép, siết môi trường và trao SONAMINES vai trò trung tâm trong khâu mua vàng thực chất là nỗ lực dựng lại trật tự pháp lý đối với một lĩnh vực đã tồn tại quá lâu trong vùng xám. Với Cameroon, vấn đề lúc này không chỉ là khai thác được bao nhiêu vàng, mà là Nhà nước kiểm soát được bao nhiêu vàng và giữ lại được bao nhiêu lợi ích hợp pháp từ vàng.