Đổi mới phương pháp tập huấn – Kỹ năng tư pháp phục hồi trở thành trọng tâm khi làm việc với người chưa thành niên

Nếu như trước đây các chương trình tập huấn chủ yếu thiên về lý thuyết, nặng về văn bản pháp luật, ít chú trọng kỹ năng thực hành, thì nay Bộ Tư pháp và UNICEF đã đưa vào áp dụng bộ tài liệu tập huấn giảng viên nguồn (TOT) theo hướng lấy học viên làm trung tâm, tăng cường mô phỏng, tương tác, phân tích tình huống và thực hành xử lý xung đột theo mô hình tư pháp phục hồi.

Đổi mới lớn nhất nằm ở việc đặt tâm lý người chưa thành niên vào trung tâm quá trình đào tạo. Trẻ em ở độ tuổi vị thành niên chưa hoàn thiện nhận thức, dễ thay đổi tâm trạng, chịu tác động mạnh từ áp lực bạn bè, gia đình và môi trường sống. Vì vậy, nếu hòa giải viên không hiểu đặc điểm tâm lý này, rất khó tạo dựng sự tin tưởng của trẻ, dẫn tới thất bại trong quá trình hòa giải. Tài liệu tập huấn đã cung cấp nhiều chỉ dấu để nhận diện cảm xúc của trẻ, cách tạo không gian an toàn, cách giao tiếp không phán xét, cách khuyến khích trẻ bộc lộ suy nghĩ.

Song song, giảng viên còn được trang bị kiến thức sâu về tư pháp phục hồi, mô hình đảm bảo rằng mâu thuẫn không chỉ được “giải quyết” mà còn được “hàn gắn”. Ở đó, người gây hại phải đối diện với hậu quả hành vi của mình; người bị hại được lắng nghe và thể hiện cảm xúc; cộng đồng tham gia vào việc xây dựng giải pháp phục hồi; và hòa giải viên đóng vai trò điều phối công bằng. Đây là điểm then chốt phân biệt hòa giải thân thiện với các biện pháp xử lý thuần túy mang tính hành chính.

Phương pháp đào tạo mới cũng yêu cầu học viên trải nghiệm đầy đủ quy trình hòa giải thân thiện qua mô phỏng: từ khi tiếp nhận thông tin vụ việc, đánh giá điều kiện hòa giải, tiếp xúc gia đình – trẻ – người bị hại, tổ chức phiên hòa giải, lập biên bản, đến giám sát thực hiện các cam kết phục hồi. Sự mô phỏng này giúp học viên không chỉ hiểu lý thuyết mà còn “thấm” cách xử lý tình huống thực – một điều rất khó có được trong hình thức tập huấn truyền thống.

Điểm đổi mới quan trọng khác là cách thức giảng viên nguồn được đào tạo để nhân rộng mô hình. Họ được cung cấp bộ công cụ sư phạm hiện đại: slide, video mô phỏng, hệ thống bài tập nhóm, bảng hướng dẫn phương pháp giảng dạy, bảng kiểm kỹ năng, kịch bản phiên hòa giải mẫu… Điều này đảm bảo dù tập huấn ở địa phương nào, các nội dung cốt lõi vẫn được truyền đạt thống nhất và bài bản.

Bên cạnh đó, chương trình tập huấn nhấn mạnh vai trò phối hợp liên ngành. Làm việc với người chưa thành niên không thể chỉ dựa vào cán bộ tư pháp; cần có sự vào cuộc của nhà trường, đoàn thể, gia đình, công an, tổ dân phố. Vì thế, bài tập mô phỏng thường yêu cầu nhiều “vai”: hòa giải viên, người giám hộ, giáo viên, đại diện đoàn thể, người bị hại, cán bộ tư pháp… Qua đó, học viên hiểu được sự phức tạp của mỗi vụ việc và vai trò của từng chủ thể trong việc hỗ trợ trẻ.

Đổi mới phương pháp tập huấn có tác động lớn: không chỉ giúp cán bộ cơ sở tự tin xử lý tình huống, mà còn tạo ra sự thống nhất trong nhận thức – rằng hòa giải đối với NCTN không phải là “giải pháp mềm yếu”, mà là biện pháp nghiêm túc, có quy trình, có giá trị pháp lý và mang lại hiệu quả xã hội rõ rệt. Khi cán bộ hiểu đúng, họ sẽ áp dụng đúng, và quyền của trẻ em sẽ được bảo vệ thực chất.

Nhìn tổng thể, đổi mới phương pháp tập huấn đã đưa việc trợ giúp pháp lý cho NCTN bước sang một giai đoạn mới: từ việc “biết luật” sang “biết cách thực hiện đúng và nhân văn”. Đây là điều kiện tiên quyết để xây dựng nền tư pháp lấy trẻ làm trung tâm – điều mà Việt Nam đang nỗ lực thực hiện trong hợp tác với các tổ chức quốc tế và trong chiến lược phát triển tư pháp giai đoạn mới.