Hoàn thiện thể chế, pháp luật: Khai phóng nguồn lực cho phát triển trong kỷ nguyên số

Tại Diễn đàn Xây dựng pháp luật lần thứ nhất do Ủy ban Thường vụ Quốc hội tổ chức sáng 22/11, tham luận của Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Đức Hiển một lần nữa nhấn mạnh thông điệp xuyên suốt: thể chế phải đi trước, mở đường cho đổi mới sáng tạo, là điều kiện tiên quyết để khai phóng nguồn lực và tạo động lực mới cho phát triển đất nước.

Những năm gần đây, với quyết tâm chính trị cao, Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã tạo nên bước chuyển mạnh mẽ trong công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế. Hàng loạt đạo luật quan trọng về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghiệp công nghệ số, bảo vệ dữ liệu cá nhân… được ban hành; hàng trăm văn bản dưới luật được xây dựng, sửa đổi, bổ sung nhằm tạo lập hành lang pháp lý cho kinh tế số, kinh tế tri thức. Theo Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, những con số đó không chỉ là thành tựu lập pháp, mà còn thể hiện rõ quyết tâm kiến tạo môi trường pháp lý hiện đại, hội nhập, phù hợp xu thế phát triển mới.

Tuy nhiên, để thể chế thực sự trở thành “đòn bẩy” giải phóng nguồn lực, vẫn còn không ít “điểm nghẽn” cần sớm được tháo gỡ. Một trong những vướng mắc lớn nhất được chỉ ra là tư duy quản lý tài chính khoa học công nghệ còn nặng tính hành chính, chưa phù hợp với đặc thù rủi ro cao của hoạt động nghiên cứu. Tỷ lệ giải ngân ngân sách khoa học công nghệ mới đạt khoảng 60% tính đến tháng 8/2025, nhiều địa phương thậm chí rất thấp, có nơi gần như “đóng băng” nguồn lực. Nhà khoa học phải dành quá nhiều thời gian cho thủ tục, chứng từ thay vì tập trung cho sáng tạo – đó là biểu hiện rõ nét cho thấy thể chế tài chính chưa thật sự đồng hành cùng đổi mới sáng tạo.

Bức tranh về hoạt động các quỹ khoa học công nghệ địa phương cũng đặt ra yêu cầu cấp bách phải hoàn thiện cơ chế, chính sách. Cả nước có 36 quỹ, nhưng mới chỉ 14 quỹ có giải ngân; tổng mức giải ngân đến tháng 4/2025 chỉ tương đương chi phí xây dựng khoảng 2,5 km đường cao tốc. Nhiều địa phương lớn giải ngân bằng 0. Điều đó cho thấy vẫn còn tâm lý e dè, sợ trách nhiệm, chưa mạnh dạn áp dụng cơ chế chấp nhận rủi ro – trong khi đây là nguyên tắc đã được khẳng định trong các nghị quyết của Đảng và Quốc hội. Nguồn lực tài chính cho khoa học công nghệ nếu không được “khơi thông” sẽ khó biến thành động lực thực sự cho phát triển.

Một điểm nghẽn khác được nhấn mạnh là thể chế về sở hữu trí tuệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và chuyển giao công nghệ còn chậm, thiếu đồng bộ. Nhiều công trình nghiên cứu có giá trị nhưng vẫn “nằm trong ngăn kéo” do vướng định giá tài sản công, chưa rõ cơ chế xác lập và phân chia quyền sở hữu trí tuệ, chưa có hành lang thuận lợi để doanh nghiệp vay vốn dựa trên tài sản trí tuệ. Khi tài sản trí tuệ không thể “lưu thông” trên thị trường, động lực sáng tạo bị hạn chế, thị trường công nghệ phát triển chậm, nguồn lực tri thức chưa được chuyển hóa thành giá trị kinh tế – xã hội tương xứng.

Bên cạnh đó, khoảng trống pháp lý đối với các công nghệ mới, nhất là trí tuệ nhân tạo và các mô hình số, đang trở thành thách thức không nhỏ. Nhiều doanh nghiệp có tiềm lực và khát vọng phát triển nhưng vẫn “thận trọng đến mức chững lại” vì chưa có quy định rõ ràng về chuẩn mực đạo đức, tiêu chuẩn an toàn, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Việc xây dựng sandbox trong một số lĩnh vực như Fintech còn chậm, thời gian hiệu lực ngắn, khiến Việt Nam đứng trước nguy cơ tụt nhịp trong cuộc cạnh tranh đổi mới sáng tạo toàn cầu nếu không có bước đi nhanh và quyết liệt hơn.

Từ thực tiễn đó, tham luận tại Diễn đàn đã đề xuất 5 nhóm giải pháp mang tính đột phá để tiếp tục hoàn thiện thể chế, pháp luật, trong đó nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp, chuyển mạnh từ tư duy quản lý, kiểm soát sang tư duy kiến tạo phát triển; coi đổi mới sáng tạo là động lực, là nguồn lực, chứ không chỉ là lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro. Cùng với đó là việc rà soát, cập nhật hệ thống pháp luật hiện hành – từ các luật nền tảng như Đất đai, Ngân sách, Đầu tư công, Doanh nghiệp đến các nghị định, thông tư hướng dẫn – theo hướng đồng bộ, thông thoáng, giảm tối đa thủ tục không cần thiết, tạo điều kiện cho người dân, doanh nghiệp phát triển.

Hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ để đáp ứng yêu cầu của kinh tế tri thức; cải cách mạnh mẽ cơ chế tài chính cho khoa học công nghệ, tạo ưu đãi thuế, tín dụng cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo; hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận chính sách chuyển đổi số; xây dựng bộ máy thực thi hiệu lực, hiệu quả, minh bạch, lấy mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp làm thước đo – đó là những nội dung cụ thể thể hiện bước đi tiếp theo trong công tác hoàn thiện thể chế, pháp luật của nước ta. Khi thể chế được vận hành bởi bộ máy chuyên nghiệp, trách nhiệm, các chính sách đúng và trúng sẽ nhanh chóng đi vào cuộc sống, biến tiềm năng thành hiện thực.

Có thể khẳng định, hoàn thiện thể chế, pháp luật không chỉ là nhiệm vụ thường xuyên mà còn là khâu đột phá chiến lược trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Từ diễn đàn xây dựng pháp luật đến các quyết sách lập pháp cụ thể, tinh thần “thể chế phải đi trước và mở đường cho đổi mới sáng tạo” đang được lan tỏa mạnh mẽ. Với sự thống nhất cao về nhận thức và hành động trong toàn hệ thống chính trị, công tác hoàn thiện thể chế, pháp luật sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, góp phần khai phóng các nguồn lực, tạo động lực mới để Việt Nam phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên số.