Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 trong đời sống xã hội: Từ “quyền kết hôn” đến “bảo vệ hạnh phúc”

Hành lang pháp lý ngày càng đồng bộ, triển khai bài bản trên toàn hệ thống

Bộ Tư pháp cho biết công tác tổng kết 10 năm thi hành Luật HNGĐ được chuẩn bị công phu trong giai đoạn 2024–2025, với sự tham gia của nhiều bộ, ngành và địa phương; riêng Hội nghị tổng kết ngày 24/12/2025 được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến, đồng chủ trì bởi Lãnh đạo Bộ Tư pháp, Ủy ban Văn hóa và Xã hội và Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Đáng chú ý, cùng với Luật HNGĐ 2014, hệ thống văn bản hướng dẫn và cơ chế áp dụng được hoàn thiện theo hướng ngày càng đầy đủ: báo cáo thống kê có 5 nghị định của Chính phủ, 6 thông tư/thông tư liên tịch, 4 nghị quyết, 4 án lệ và nhiều nghị quyết, quyết định, chiến lược liên quan, tạo “xương sống” pháp lý để Luật vận hành thống nhất trong thực tiễn.

Trong đó, các nghị định và thông tư liên quan đến hộ tịch, kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và điều kiện mang thai hộ vì mục đích nhân đạo… là những mảnh ghép quan trọng, góp phần cụ thể hóa các quy định mới của Luật. Báo cáo cũng nhấn mạnh: hệ thống văn bản này đã tạo hành lang pháp lý tích cực, góp phần xây dựng nền tảng gia đình “no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc, bền vững”, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các thành viên, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em, bao gồm cả các quan hệ hôn nhân – gia đình có yếu tố nước ngoài.

Một điểm nhấn có ý nghĩa xã hội sâu sắc là việc Luật HNGĐ 2014 công nhận công việc nội trợ là lao động có giá trị kinh tế, qua đó góp phần thay đổi nhận thức về vai trò của phụ nữ trong gia đình. Cùng với đó, chế độ tài sản theo thỏa thuận giúp các bên chủ động hơn trong quản trị tài sản; quy định mang thai hộ vì mục đích nhân đạo thể hiện chính sách nhân văn, tiến bộ.

Đặc biệt, Luật đã chuyển từ “cấm” sang “không thừa nhận hôn nhân” giữa những người cùng giới tính, đồng thời không can thiệp vào việc chung sống và đã bãi bỏ xử phạt hành chính đối với hành vi tổ chức lễ cưới/chung sống cùng giới. Đây được xem là bước tiến lớn về tôn trọng cá nhân và bảo đảm cân bằng xã hội theo tinh thần nhân văn, bình đẳng, “không ai bị bỏ lại phía sau”. Trên nền tảng đó, Luật HNGĐ 2014 được đánh giá là một trong những đạo luật xã hội có tính nhân văn và hội nhập cao trong giai đoạn 2010–2025.

Từ năm 2015 đến hết năm 2025, cả nước đã giải quyết hơn 6.077.626 hồ sơ đăng ký kết hôn, trong đó 87,9% là đăng ký kết hôn lần đầu một chỉ dấu quan trọng phản ánh mức độ tiếp cận dịch vụ công, sự tuân thủ pháp luật và hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực hôn nhân – gia đình.

Báo cáo ghi nhận hoạt động đăng ký kết hôn, nhận cha, mẹ, con được tổ chức nghiêm túc, vừa tạo thuận lợi cho người dân, vừa bảo đảm kỷ cương quản lý.

Hòa giải được coi trọng để “giữ” nền tảng gia đình

Trong 10 năm, hệ thống tòa án đã thụ lý và giải quyết khối lượng rất lớn các vụ việc hôn nhân – gia đình, góp phần bảo đảm kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, gia đình và xã hội.

Số liệu thống kê cho thấy giai đoạn 01/01/2015–30/09/2025: các vụ việc sơ thẩm thụ lý 2.444.774 và giải quyết 2.439.320; phúc thẩm thụ lý 24.024 và giải quyết 23.939. Điều đáng chú ý là tỷ lệ giải quyết trung bình trên 97%, cho thấy nỗ lực lớn của cơ quan tư pháp trong bối cảnh án hôn nhân – gia đình luôn chiếm tỷ trọng cao.

Báo cáo cũng nêu: án ly hôn chiếm khoảng 80% tổng số vụ việc và có xu hướng tăng bình quân 4–5%/năm, tập trung ở các đô thị lớn; tuy nhiên, hòa giải được thúc đẩy mạnh mẽ, với nhiều vụ việc được hòa giải thành hoặc giải quyết thuận tình theo quyết định công nhận của tòa án.

Ở chiều phòng ngừa, báo cáo ghi nhận tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống giảm rõ rệt: tỷ lệ tảo hôn vùng dân tộc thiểu số giảm còn 11,8%; số trường hợp tảo hôn giảm từ 39.021 (2014–2018) xuống 24.023 (2021–2023), hôn nhân cận huyết giảm từ 1.004 xuống 596 trường hợp.

Kết quả này gắn với tác động của truyền thông pháp luật và chương trình giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết do cơ quan có thẩm quyền chủ trì. Cùng với các cơ quan nhà nước, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam được nhấn mạnh như một “cầu nối” đưa chính sách đến đời sống: trong 10 năm đã tổ chức hơn 150.000 buổi tuyên truyền, xây dựng 3.500 mô hình câu lạc bộ pháp luật, hỗ trợ hàng chục nghìn phụ nữ bị bạo lực.

Bên cạnh kết quả tích cực, báo cáo cũng chỉ ra các vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ. Nổi bật là thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng vẫn là “điểm nghẽn”, do khó cưỡng chế khi người phải cấp dưỡng không có thu nhập ổn định hoặc thay đổi nơi cư trú.

Một số nội dung trong giải quyết ly hôn còn mang tính định tính, khiến việc áp dụng có thể chưa thống nhất; đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế giải quyết thuận tình ly hôn ngoài tòa án để giảm thủ tục hình thức.

Ngoài ra, quan hệ nam nữ chung sống như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn đặc biệt vấn đề tài sản được đánh giá là còn điểm chưa rõ, có nguy cơ ảnh hưởng quyền lợi của bên yếu thế. Về giải pháp, báo cáo định hướng đổi mới phổ biến, giáo dục pháp luật theo hướng số hóa, tăng hợp tác với báo chí và các tổ chức đoàn thể để lan tỏa tinh thần tiến bộ của pháp luật về hôn nhân, bình đẳng giới và phòng chống tảo hôn.

Hơn 6,07 triệu hồ sơ đăng ký kết hôn giai đoạn 2015–2025; 87,9% là kết hôn lần đầu.

Tòa án giải quyết sơ thẩm 2.439.320 vụ/việc hôn nhân – gia đình (2015–30/9/2025); tỷ lệ giải quyết trên 97%.

Tảo hôn giảm từ 39.021 xuống 24.023 trường hợp; hôn nhân cận huyết giảm từ 1.004 xuống 596 trường hợp.