Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: Từ hành lang pháp lý đến "tế bào" xã hội vững mạnh

Hơn một thập kỷ đi vào đời sống, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 đã khẳng định vai trò là "xương sống" pháp lý bảo vệ các giá trị gia đình Việt Nam.

Hoàn thiện "mảnh ghép" pháp lý: Minh bạch và thống nhất

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 được ban hành nhằm cụ thể hóa tinh thần của Hiến pháp 2013, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ các mối quan hệ gia đình lành mạnh và quyền lợi của các thành viên, đặc biệt là trẻ em và người yếu thế. Điểm nổi bật của Luật là sự kết hợp hài hòa giữa việc kế thừa truyền thống đạo đức tốt đẹp và loại bỏ các hủ tục lạc hậu.

Đánh giá về công tác xây dựng thể chế, bà Thái Thị Thanh Nga- Vụ Văn hóa và xã hội thuộc Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhận định: "Các văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật đã tạo hành lang pháp lý ổn định, giúp các cơ quan chức năng, tổ chức và người dân triển khai các quy định của Luật một cách đồng bộ, thống nhất và hiệu quả".

Tính đến nay, hệ thống pháp luật liên quan đến lĩnh vực này đã tương đối hoàn chỉnh với khoảng hơn 60 văn bản quy phạm pháp luật. Đặc biệt, toàn bộ các văn bản được giao quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật đều đã được ban hành đầy đủ, đảm bảo tính thống nhất và không chồng chéo.

Hiệu quả của Luật không chỉ nằm trên giấy tờ mà được minh chứng qua những con số biết nói trong công tác xét xử và hòa giải. Tại các địa phương, công tác xét xử các vụ việc hôn nhân và gia đình đạt tỷ lệ giải quyết rất cao. Đơn cử như tại Đắk Lắk, tỷ lệ giải quyết ở cấp sơ thẩm đạt 87,65% ; hay tại Bà Rịa - Vũng Tàu, con số này lên tới 99,58%. Đáng chú ý, số vụ việc bị hủy, sửa án là rất thấp, cho thấy chất lượng xét xử ngày càng được nâng cao.

Một điểm sáng trong thi hành Luật là công tác hòa giải. Theo ghi nhận từ thực tiễn giám sát: "Việc ban hành quyết định công nhận kết quả hòa giải thành kịp thời, nhanh gọn, đúng pháp luật là cơ sở để các bên tự nguyện thi hành". Tại Đắk Lắk, tỷ lệ hòa giải thành theo tố tụng đối với các vụ án hôn nhân gia đình duy trì ở mức trên 70% hàng năm. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án trong việc hàn gắn rạn nứt và giảm tải áp lực tố tụng.

Cuộc chiến với hủ tục và những thách thức còn bỏ ngỏ

Bên cạnh những thành tựu, việc đưa Luật về các vùng sâu, vùng xa vẫn là một hành trình gian nan. Công tác tuyên truyền đã góp phần vận động nhân dân xóa bỏ các tập quán lạc hậu như tảo hôn, thách cưới, hay quan niệm "nối dây nối nòi".

Tuy nhiên, bà Thái Thị Thanh Nga cũng thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế: "Do ảnh hưởng bởi phong tục, tập quán nên vẫn còn tình trạng chung sống với nhau và có con chung khi chưa đủ tuổi đăng ký kết hôn, đặc biệt ở các tỉnh miền núi, vùng đặc biệt khó khăn".

Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng phục vụ công tác hộ tịch tại cấp xã ở nhiều nơi vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, với tình trạng phần mềm quá tải và trang thiết bị xuống cấp. Công tác giám sát của Hội đồng nhân dân các địa phương đối với lĩnh vực này cũng chưa thực sự được quan tâm đúng mức.

Để Luật Hôn nhân và Gia đình tiếp tục phát huy hiệu quả trong bối cảnh xã hội hiện đại, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã đưa ra những kiến nghị mang tính chiến lược.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là việc cần thiết quy định về giáo dục tiền hôn nhân. Theo phản ánh từ thực tiễn khảo sát, "Luật cần quy định về các lớp học tiền hôn nhân, cấp chứng chỉ tiền hôn nhân, khuyến khích khám sức khỏe tiền hôn nhân". Đây được xem là giải pháp căn cơ để các nguyên tắc tiến bộ như hôn nhân tự nguyện, bình đẳng giới thực sự đi vào nhận thức của giới trẻ.

Đồng thời, Ủy ban cũng kiến nghị Chính phủ cần đánh giá, tổng kết toàn diện Luật 2014 để trình Quốc hội sửa đổi phù hợp với thực tiễn mới, đặc biệt là các vấn đề phát sinh trong xã hội hiện đại và mô hình chính quyền địa phương mới.

Kết luận về vai trò của hoạt động giám sát, bà Thái Thị Thanh Nga khẳng định: "Hoạt động giám sát của Quốc hội đã góp phần thúc đẩy trách nhiệm của các cơ quan thi hành pháp luật trong hoàn thiện pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả trong thực thi pháp luật".