Nhận diện "nút thắt" từ thực tiễn xét xử và kiến nghị tháo gỡ sau hơn 10 năm thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình

Bối cảnh ly hôn tại Việt Nam đang có những diễn biến phức tạp với tỷ lệ ngày càng gia tăng. Đáng chú ý, gần 60% số vụ ly hôn đi kèm tranh chấp gay gắt về tài sản và quyền nuôi con. Dưới góc nhìn từ công tác xét xử của Tòa án nhân dân tối cao, dưới đây là những vấn đề "nóng" và các kiến nghị sửa đổi mang tính cấp thiết.

Khi hôn nhân chỉ còn trên danh nghĩa: "Ly thân" cần được luật hóa?

Một thực tế phổ biến hiện nay là nhiều cặp vợ chồng sống ly thân nhiều năm trước khi chính thức ra tòa. Tuy nhiên, Luật HNGĐ 2014 hiện chưa quy định ly thân là căn cứ để ly hôn. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc xác định mốc thời gian để phân định tài sản chung – riêng hay nghĩa vụ nợ, gây ảnh hưởng lớn đến quyền lợi các bên.

Tòa án nhân dân tối cao kiến nghị bổ sung quy định: Nếu vợ chồng đã sống ly thân trên 3 năm mà không thể hàn gắn, Tòa án có thể giải quyết cho ly hôn mà không bắt buộc các bên phải chứng minh tình trạng "trầm trọng" của hôn nhân. Đây được xem là giải pháp tôn trọng thực tế đời sống, giảm bớt gánh nặng tố tụng không cần thiết.

Quy định hiện hành nêu rõ chồng không có quyền ly hôn khi vợ đang có thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Quy định này mang tính nhân văn sâu sắc, nhưng thực tiễn xét xử đã phát sinh những tình huống trớ trêu.

Như trường hợp vợ chồng đã sống ly thân, người vợ có thai với người đàn ông khác và người chồng có đầy đủ bằng chứng đó không phải con mình. Tuy nhiên, Luật vẫn "cấm" người chồng khởi kiện ly hôn trong trường hợp này, buộc họ phải duy trì quan hệ hôn nhân pháp lý một cách khiên cưỡng.

Để tháo gỡ, cơ quan chuyên môn đề xuất mở rộng quyền yêu cầu ly hôn cho người chồng nếu chứng minh được người vợ đang mang thai hoặc sinh con với người khác, hoặc trường hợp mang thai hộ.

Một trong những tiến bộ của Luật HNGĐ 2014 là nguyên tắc chia tài sản có tính đến "công sức đóng góp". Tuy nhiên, việc định lượng công sức của người vợ/chồng ở nhà nội trợ, chăm sóc con cái vẫn là bài toán nan giải.

Khái niệm "công việc gia đình" còn trừu tượng. Làm sao để so sánh công sức của một người đi làm kiếm tiền với áp lực, độc hại ngoài xã hội so với một người ở nhà nội trợ? Quy định "quy đổi ngang bằng" hiện nay đôi khi bị cho là chưa sát thực tế.

Kiến nghị được đưa ra là cần cụ thể hóa phạm vi "công việc gia đình" (có thể tham khảo Bộ luật Lao động), tính toán thời gian đóng góp và hình thức đóng góp (trực tiếp hoặc gián tiếp) để đảm bảo sự công bằng, bảo vệ người yếu thế nhưng không phủ nhận công sức của người tạo ra thu nhập chính.

Yếu tố "Lỗi" trong chia tài sản: Ngoại tình phải trả giá bằng vật chất

Luật hiện hành quy định "lỗi" của mỗi bên là một yếu tố để phân chia tài sản. Tuy nhiên, xác định thế nào là lỗi vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng để chia ít tài sản hơn là điều rất khó khăn.

Những vi phạm về tình cảm như "không quan tâm", "thiếu tôn trọng" rất khó định lượng. Hơn nữa, nếu một người ngoại tình hoặc bạo lực gia đình đã bị xử lý hành chính hoặc bồi thường dân sự, thì việc tiếp tục bị chia ít tài sản hơn liệu có dẫn đến tình trạng "phạt hai lần cho một hành vi"?.

Tòa án nhân dân tối cao đề xuất chỉ nên xem xét yếu tố lỗi nếu hành vi đó trực tiếp dẫn đến ly hôn hoặc gây thiệt hại vật chất cho bên còn lại, nhằm tránh suy diễn cảm tính trong xét xử.

Theo quy định, khi giải quyết nuôi con, Tòa án phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên. Quy định này nhằm tôn trọng quyền trẻ em, nhưng thực tế cho thấy việc bắt một đứa trẻ 7 tuổi phải chọn "ở với bố hay ở với mẹ" là một áp lực tâm lý nặng nề.

Nhiều thẩm phán và cả cha mẹ đều không muốn đẩy con vào tình thế khó xử này. Kiến nghị mới đề xuất bỏ quy định bắt buộc phải hỏi ý kiến con, hoặc nâng độ tuổi này lên (trên 7 tuổi), đồng thời chỉ hỏi ý kiến khi thực sự cần thiết (như có dấu hiệu bạo lực gia đình) để bảo vệ sự phát triển tinh thần bình thường của trẻ.

Trong kỷ nguyên kinh tế số, tài sản vợ chồng không chỉ là nhà, đất, xe cộ mà còn là chứng khoán, tài sản sở hữu trí tuệ, tài sản số, vốn góp doanh nghiệp....

Luật HNGĐ hiện hành chưa bao quát hết các loại hình tài sản này, dẫn đến khó khăn trong việc xác minh và phân chia. Việc bổ sung các quy định về tài sản số, tài sản sở hữu trí tuệ vào chế định tài sản chung vợ chồng là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo quyền lợi chính đáng trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Việc sửa đổi, bổ sung và hướng dẫn chi tiết Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 là đòi hỏi từ chính cuộc sống. Những kiến nghị từ thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao không chỉ nhằm gỡ vướng cho cơ quan tố tụng mà quan trọng hơn là hướng tới một nền công lý thân thiện, bảo vệ tối đa sự ổn định của gia đình và quyền lợi của phụ nữ, trẻ em hậu ly hôn.