Pháp luật thương mại quốc tế trong bối cảnh chuyển đổi xanh: Cơ hội, thách thức và định hướng cho Việt Nam

Sự kiện do Bộ môn Pháp luật thương mại đa phương và Luật sư quốc tế, thuộc Khoa Pháp luật quốc tế, chủ trì về chuyên môn, với sự tham gia của nhiều học giả, chuyên gia, luật sư và đại diện doanh nghiệp. Hội thảo hướng tới mục tiêu phân tích, bình luận các vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn của quá trình “xanh hóa” thương mại quốc tế, đồng thời nhận diện những thách thức và cơ hội pháp lý đặt ra cho Việt Nam trong tiến trình hội nhập và phát triển bền vững.

Chuyển đổi xanh – Từ xu thế toàn cầu đến yêu cầu pháp lý trong thương mại quốc tế

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Bá Bình – Trường Đại học Luật Hà Nội nhận định “Chuyển đổi xanh không chỉ là xu thế toàn cầu mà còn là yêu cầu pháp lý tất yếu, chi phối sâu sắc quá trình hội nhập của Việt Nam.”

Từ góc nhìn đó, hội thảo khoa học cấp trường với chủ đề “Pháp luật thương mại quốc tế trong bối cảnh chuyển đổi xanh” do Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức đã trở thành một diễn đàn học thuật quan trọng, góp phần làm sáng rõ các vấn đề pháp lý, chính sách và thực tiễn đang đặt ra trong tiến trình “xanh hóa” nền kinh tế Việt Nam.

Trong những năm gần đây, thế giới chứng kiến sự dịch chuyển mạnh mẽ của chính sách thương mại quốc tế theo hướng bền vững. Các nền kinh tế lớn như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản… đã đưa ra nhiều công cụ pháp lý xanh như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), quy định chống phá rừng, chuỗi cung ứng bền vững, hay báo cáo phát thải bắt buộc. Những biện pháp này tạo nên các “hàng rào xanh” mới, tái định hình cấu trúc thương mại toàn cầu.

Đối với các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, các yêu cầu xanh không chỉ là thách thức về năng lực tuân thủ mà còn là cơ hội để tái cấu trúc mô hình sản xuất – thương mại theo hướng thân thiện môi trường và gia tăng giá trị pháp lý trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (FTA thế hệ mới).

Hội thảo khẳng định, chuyển đổi xanh không còn là khẩu hiệu chính trị, mà đã trở thành một nghĩa vụ pháp lý quốc tế, gắn liền với thực thi Hiệp định Paris 2015 về biến đổi khí hậu, các SDG của Liên Hợp Quốc, và các cam kết khí hậu tại COP26 mà Việt Nam là thành viên.

Hệ thống pháp luật thương mại quốc tế trước thách thức của “xanh hóa”

Trong bài tham luận mở đầu, TS. Trần Anh Tuấn (Vụ Pháp luật quốc tế – Bộ Tư pháp) chỉ rõ rằng: Việt Nam đang chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các tiêu chuẩn xanh trong các cam kết thương mại đa phương và song phương. Dù các FTA như CPTPP, EVFTA, hay UKVFTA đều mở ra cơ hội lớn, song cũng đặt ra yêu cầu cao về tuân thủ tiêu chuẩn môi trường, lao động và quản trị bền vững.

ThS. Phạm Thanh Hằng (Khoa Pháp luật Quốc tế – Trường Đại học Luật Hà Nội) trình bày nghiên cứu về các biện pháp thương mại liên quan đến chống biến đổi khí hậu và sự phù hợp với pháp luật của WTO, cho thấy xu hướng “xanh hóa” đang được hợp pháp hóa thông qua các điều khoản của Hiệp định GATT, Hiệp định về Trợ cấp và các Biện pháp đối kháng (SCM), và Hiệp định TBT về rào cản kỹ thuật trong thương mại. Tuy nhiên, việc cân bằng giữa tự do thương mại và bảo vệ môi trường vẫn là thách thức lớn.

Cũng tại hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Hà (Trường Đại học Ngoại thương) đề cập khía cạnh “trợ cấp xanh” – một công cụ chính sách được nhiều quốc gia áp dụng để khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi mô hình sản xuất. Ông khuyến nghị Việt Nam cần sớm xây dựng khung pháp lý riêng về trợ cấp xanh, tránh nguy cơ bị xem là vi phạm quy định chống trợ cấp của WTO, đồng thời tận dụng các ngoại lệ vì mục tiêu môi trường.

Một điểm nhấn tại hội thảo là bài tham luận của ThS., NCS. Sần Thành Nam, Giám đốc điều hành Công ty GMC Việt Nam, phân tích tác động của Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU. Theo đó, cơ chế này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam mà còn đặt ra yêu cầu nội luật hóa các quy định về phát thải và minh bạch chuỗi cung ứng.

CBAM sẽ khiến nhiều doanh nghiệp Việt Nam – đặc biệt trong lĩnh vực thép, xi măng, nhôm, phân bón – phải tính toán lại toàn bộ quy trình sản xuất, nếu không muốn bị áp thuế carbon cao khi xuất khẩu sang châu Âu. Từ đó, vấn đề đặt ra là hệ thống pháp luật thương mại và môi trường của Việt Nam cần sớm đồng bộ hóa để đảm bảo khả năng tương thích và bảo vệ lợi ích quốc gia trong thương mại quốc tế.

Các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới ngày càng bổ sung nhiều cơ chế giải quyết tranh chấp về môi trường. TS. Tào Thị Huệ (Khoa Pháp luật Quốc tế – ĐH Luật Hà Nội) cho rằng, Việt Nam cần chuẩn bị tốt về nguồn nhân lực pháp lý quốc tế để tham gia các tranh chấp thương mại – môi trường, đồng thời tăng cường năng lực phản biện chính sách tại các diễn đàn đa phương như WTO, APEC, ASEAN.

Thực tế, nhiều vụ kiện quốc tế liên quan đến môi trường – thương mại đang diễn ra, cho thấy xu hướng “luật hóa” các cam kết xanh ngày càng rõ rệt. Việc hiểu và vận dụng các nguyên tắc như “người gây ô nhiễm phải trả tiền”, “phát triển bền vững”, hay “trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR)” là cơ sở để Việt Nam chủ động hơn trong hoạch định chính sách và tham gia đàm phán thương mại.

Hoàn thiện pháp luật và chính sách: Định hướng cho Việt Nam

Từ góc nhìn tổng thể, hội thảo thống nhất bốn định hướng trọng tâm trong việc hoàn thiện pháp luật thương mại quốc tế trong bối cảnh chuyển đổi xanh:

Xây dựng khuôn khổ pháp lý thống nhất về thương mại bền vững, trong đó “xanh hóa” được lồng ghép vào các luật chuyên ngành như Luật Thương mại, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Đầu tư, Luật Năng lượng.

Ban hành chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xanh hóa chuỗi cung ứng, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa – nhóm chịu tác động lớn nhất từ các quy định xanh quốc tế.

Phát triển nguồn nhân lực pháp lý chất lượng cao để tham gia đàm phán, giải quyết tranh chấp và tư vấn chính sách trong các vấn đề thương mại – môi trường.

Đẩy mạnh nghiên cứu và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực pháp luật thương mại xanh, hướng tới xây dựng “Trung tâm tri thức pháp lý xanh” tại Trường Đại học Luật Hà Nội – nơi kết nối giới học giả, cơ quan quản lý và doanh nghiệp.

Phát biểu kết luận, PGS.TS. Nguyễn Bá Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, nhấn mạnh, “Hội thảo hôm nay không chỉ là sự kiện khoa học, mà còn là lời khẳng định về trách nhiệm của giới luật học Việt Nam trong tiến trình chuyển đổi xanh – nơi mà pháp luật không chỉ điều chỉnh hành vi, mà còn dẫn dắt sự phát triển bền vững.”

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, việc “xanh hóa” pháp luật thương mại quốc tế chính là chìa khóa để hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu. Hội thảo vì thế không chỉ khép lại bằng những bài tham luận, mà còn mở ra hướng đi chiến lược cho nghiên cứu và xây dựng chính sách pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên xanh.