Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi: Mở hướng hoàn thiện pháp luật từ đòi hỏi mới của thực tiễn

Sáng 3/4, trong khuôn khổ Chuỗi Hội thảo chuyên đề và Diễn đàn Khoa học Trọng tài – Hòa giải 2026 (AMS 2026), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo Quốc gia với chủ đề “Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi”. Sự kiện được triển khai đồng thời tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, thu hút hơn 300 đại biểu là chuyên gia, nhà nghiên cứu, luật sư, trọng tài viên và đại diện doanh nghiệp tham dự. Đây không chỉ là điểm nhấn của AMS 2026, mà còn là diễn đàn cho thấy rõ nhu cầu cấp thiết phải nhìn nhận lại cách thức tổ chức tố tụng trọng tài trong điều kiện các quan hệ kinh doanh ngày càng phức hợp.

Theo nội dung được trao đổi tại Hội thảo, sự phát triển mạnh của chuỗi giá trị, mạng lưới hợp đồng đa tầng và các giao dịch có tính liên kết cao đang làm thay đổi bản chất của tranh chấp thương mại. Nếu trước đây, tranh chấp thường phát sinh trong phạm vi một quan hệ pháp lý tương đối biệt lập, thì nay một mâu thuẫn ban đầu có thể lan rộng, kéo theo nhiều vụ việc liên quan, đan xen nhau về chủ thể, tình tiết, chứng cứ và hệ quả pháp lý. Chính sự dịch chuyển này đang đặt mô hình tố tụng trọng tài truyền thống trước sức ép phải đổi mới, bởi cách tiếp cận dành cho tranh chấp đơn lẻ ngày càng bộc lộ giới hạn khi xử lý các tranh chấp có cấu trúc chuỗi.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC, nhấn mạnh: “Sự gia tăng của các tranh chấp dạng chuỗi là hệ quả tất yếu của quá trình phát triển kinh tế theo hướng phức hợp”. Nhận định này không chỉ khái quát bản chất của một xu hướng tranh chấp mới, mà còn đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy tố tụng. Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, trọng tâm hiện nay không còn dừng ở việc giải quyết từng vụ việc riêng lẻ, mà phải hướng tới quản trị toàn bộ “hệ sinh thái tranh chấp” một cách nhất quán, chặt chẽ, từ nhận diện các mối liên hệ giữa tranh chấp, lựa chọn cơ chế xử lý phù hợp, điều phối thủ tục cho tới bảo đảm hiệu quả và tính nhất quán của phán quyết.

Đặt trong tiến trình hoàn thiện thể chế giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án, đây rõ ràng không còn là câu chuyện lý luận thuần túy. Khi giao dịch thương mại, đầu tư ngày càng mang tính đa hợp đồng, nhiều bên tham gia và có sự phụ thuộc lẫn nhau, mọi điểm nghẽn trong tố tụng trọng tài đều có thể làm gia tăng chi phí, kéo dài thời gian xử lý và ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường đầu tư, kinh doanh. Bởi vậy, nghiên cứu quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi cũng chính là nghiên cứu một yêu cầu cải cách thể chế đang nổi lên từ thực tiễn phát triển kinh tế.

Từ gộp vụ, quản trị chứng cứ đến bài toán bảo mật và tính nhất quán

Một trong những nhóm vấn đề trọng tâm được các chuyên gia tập trung phân tích là cơ chế gộp vụ và phối hợp tố tụng. Đối với các tranh chấp có liên hệ nối tiếp hoặc phát sinh hàng loạt từ cùng một nguyên nhân, việc cân nhắc gộp vụ việc, bổ sung bên thứ ba hoặc điều phối thủ tục có thể giúp tiết kiệm thời gian, chi phí, đồng thời hạn chế nguy cơ xuất hiện những phán quyết mâu thuẫn. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực đòi hỏi sự thận trọng, bởi pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định thật sự rõ ràng, đầy đủ cho các tranh chấp có cấu trúc liên kết phức tạp như vậy. Chính vì thế, yêu cầu hoàn thiện các quy tắc tố tụng tại các trung tâm trọng tài đang được đặt ra ngày càng rõ nét.

Cùng với đó, quản trị và xem xét chứng cứ trong tranh chấp chuỗi được nhận diện là một “điểm nghẽn” lớn. Với những vụ việc có nhiều hợp đồng, nhiều chủ thể và diễn biến liên thông, chứng cứ thường có khối lượng lớn, phân tán, thậm chí chồng lấn giữa nhiều vụ tranh chấp. Từ thực tế này, các chuyên gia đề xuất cho phép sử dụng chứng cứ chung hoặc tham chiếu chéo trong những trường hợp phù hợp, qua đó rút ngắn thời gian giải quyết. Dù vậy, nguyên tắc xuyên suốt vẫn là Hội đồng Trọng tài phải kiểm soát chặt chẽ phạm vi chứng cứ, chỉ tập trung vào tài liệu thiết yếu, vừa bảo đảm công bằng, vừa ngăn ngừa nguy cơ kéo dài và quá tải quá trình tố tụng.

Hội thảo cũng dành sự quan tâm đáng kể tới cơ chế xét xử “mẫu” và mức độ tham khảo của các phán quyết trọng tài trong những tranh chấp tương tự. Về mặt lý thuyết, việc lựa chọn một vụ việc “mẫu” để giải quyết trước có thể tạo nền tảng định hướng cho các tranh chấp có bản chất gần gũi. Nhưng trên thực tế, mô hình này ở Việt Nam đang đứng trước hai rào cản lớn: yêu cầu bảo mật của tố tụng trọng tài và nguyên tắc độc lập trong hoạt động xét xử. Bởi vậy, các ý kiến tại Hội thảo đều thống nhất rằng phán quyết trước chỉ nên được xem là nguồn tham khảo, giúp định hướng lập luận và cách tiếp cận, chứ không thể trở thành tiền lệ bắt buộc.

Ở tầm phát triển dài hạn, đề xuất xây dựng “thư viện phán quyết” ẩn danh được xem là một gợi mở đáng chú ý. Nếu được nghiên cứu, thiết kế phù hợp, đây có thể trở thành công cụ giúp giới nghiên cứu, giới hành nghề và cộng đồng doanh nghiệp tiếp cận những lập luận, kinh nghiệm xử lý tranh chấp đã được chắt lọc, từ đó nâng cao tính dự báo và tính nhất quán trong giải quyết tranh chấp, đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc bảo mật – một đặc trưng cốt lõi của trọng tài.

Hoàn thiện pháp luật, củng cố hệ sinh thái ADR

Đồng tình với yêu cầu phải chủ động thích ứng với dạng thức tranh chấp mới, GS.TS Đỗ Văn Đại, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, cho rằng trong bối cảnh hệ thống pháp luật còn đang tiếp tục hoàn thiện, các tổ chức trọng tài cần sớm nhận diện những thách thức do tranh chấp chuỗi đặt ra, đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế.

Trong khi đó, PGS.TS Nguyễn Bá Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, nhấn mạnh giá trị của việc kết nối nghiên cứu với thực tiễn áp dụng pháp luật, coi đây là cơ sở quan trọng để hoàn thiện khung pháp lý và các quy tắc tố tụng trọng tài tại Việt Nam.

Từ các trao đổi tại Hội thảo có thể thấy, yêu cầu đặt ra hiện nay là từng bước hoàn thiện cơ chế xử lý tranh chấp nhiều bên, nhiều hợp đồng; nâng cao năng lực quản trị chứng cứ; nghiên cứu các mô hình gộp vụ, phối hợp tố tụng, xử lý tranh chấp hàng loạt; đồng thời tăng cường tính nhất quán trong giải quyết tranh chấp nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc độc lập của Hội đồng Trọng tài. Đây cũng chính là nền tảng để nâng cao tính hợp pháp và khả năng thi hành của phán quyết trong một môi trường tranh chấp ngày càng phức tạp.