Sửa đổi Luật Xử lý vi phạm hành chính: Gỡ nút thắt để người có thẩm quyền không còn "lúng túng" khi xác định giá trị tang vật?

1. Về trách nhiệm thẩm quyền quyết định giá

Tại khoản 1 Điều 49 Dự thảo quy định về Xác định giá trị tang vật, phương tiện vi phạm hành chính để làm căn cứ xác định khung tiền phạt, thẩm quyền xử phạt hiện đang quy định: “Trong trường hợp cần xác định giá trị tang vật, phương tiện vi phạm hành chính để làm căn cứ xác định khung tiền phạt, thẩm quyền xử phạt, người có thẩm quyền đang giải quyết vụ việc phải xác định giá trị tang vật, phương tiện và phải chịu trách nhiệm về việc xác định đó.”

Như vậy, Dự thảo quy định “phải xác định giá trị tang vật, phương tiện và phải chịu trách nhiệm về việc xác định đó” không quy định việc quyết định giá trị tài sản vi phạm phải được thực hiện dưới hình thức quyết định hành chính do người có thẩm quyền xử lý ban hành để làm căn cứ xác định thẩm quyền xử phạt, khung xử phạt.

Theo quy định tại khoản 4 Điều 55 Luật Giá năm 2023 quy định Chứng thư thẩm định giá và báo cáo thẩm định giá của doanh nghiệp thẩm định giá: “Chứng thư thẩm định giá và báo cáo thẩm định giá được sử dụng làm một trong những cơ sở để khách hàng, tổ chức, cá nhân có liên quan được ghi tại hợp đồng thẩm định giá xem xét, quyết định hoặc phê duyệt giá của tài sản.”

Theo quy định tại khoản 1 Điều 64 Luật Giá năm 2023 quy định về Thông báo kết quả thẩm định giá và báo cáo thẩm định giá của hội đồng thẩm định giá Nhà nước như sau: “Thông báo kết quả thẩm định giá và báo cáo thẩm định giá của hội đồng thẩm định giá được sử dụng làm cơ sở để tham mưu cho cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền xem xét quyết định, phê duyệt giá theo quy định của pháp luật có liên quan.”

Như vậy, kết quả thẩm định giá của doanh nghiệp thẩm định giá hay Hội đồng thẩm định giá Nhà nước chỉ là một trong những cơ sở để người có thẩm quyền xem xét, quyết định giá chứ không thay thế cho quyết định của người xử lý vi phạm. Trong trường hợp này, Luật Xử phạt vi phạm hành chính cần luật hóa quy định rõ thủ tục ban hành quyết định giá tài sản vi phạm độc lập hoặc gộp chung trong quyết định xử phạt hành chính; Văn bản này đóng vai trò là chứng cứ nghiệp vụ trong hồ sơ, xác lập cơ sở pháp lý cho việc áp dụng khung phạt và xác định thẩm quyền, đảm bảo tính minh bạch trước khi ban hành Quyết định xử phạt chính thức.

Trường hợp giá trị tài sản trong Biên bản hoặc thông báo của hội đồng thẩm định giá hoặc chứng thư thẩm định giá thể hiện giá trị của tài sản vượt quá thẩm quyền xử lý, phải kịp thời hoàn thiện thủ tục chuyển hồ sơ cho cấp có đủ thẩm quyền xử lý theo quy định; Người có thẩm quyền xử lý tiếp theo nếu nhận thấy căn cứ định giá / thẩm định giá trong hồ sơ đảm bảo mức độ tin cậy, đúng quy trình thì được sử dụng các căn cứ định giá thể hiện trong hồ sơ để ban hành quyết định giá trị tài sản vi phạm.

Thực tế, nhiều tài sản vi phạm khi xác định được giá trị lại bị vượt thẩm quyền xử lý nên phải chuyển hồ sơ về đúng cấp xử lý nhưng hồ sơ chuyển không có thành phần thủ tục hành chính rõ ràng, việc xác định giá trị tài sản vi phạm ban đầu (nếu không đúng thẩm quyền) chỉ dừng lại ở kết quả định giá quy định tại khoản 2, khoản 3 Điều này, được gửi kèm theo hồ sơ chuyển cấp xử lý đúng thẩm quyền mà không cần ban hành quyết định phê duyệt giá tài sản vi phạm; cần có quy định được tiếp tục sử dụng kết quả định giá của giai đoạn trước hay không hay phải thực hiện định giá lại, …

2. Căn cứ định giá tài sản vi phạm

Việc định giá tài sản có giá trị lớn, phức tạp sẽ yêu cầu thời gian tối thiểu để thực hiện, Tuy nhiên tại khoản 2, khoản 3 Điều 49 của Dự thảo đang thể hiện quá tóm tắt và lẫn lộn, không rõ ràng quy trình này, nội dung sửa đổi cần quy định cụ thể hơn về trách nhiệm và trình tự xác định giá trị tang vật như sau:

Thứ nhất: Việc tuân thủ quy trình thẩm định giá tài sản vi phạm hành chính của Luật Giá thông qua Hội đồng là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo tính pháp lý, tuy nhiên cần có hướng dẫn về quy trình rút gọn đối với các vụ việc có tính chất khẩn cấp hoặc tang vật phổ biến, giá trị thấp. Cần quy định bắt buộc tạm giữ tang vật trong trường hợp tài sản vi phạm hành chính không thể quyết định giá tại thời điểm xử lý hoặc vụ việc phức tạp cần phải thực hiện đối chiếu, kiểm chứng với quy mô sản xuất thực tế. Việc tạm giữ là điều kiện tiên quyết để bảo toàn hiện trạng tài sản, phục vụ cho công tác định giá của Hội đồng hoặc tổ chức thẩm định giá diễn ra trong thời hạn luật định.

Thứ hai: Trong trường hợp người có thẩm quyền xử lý vi phạm nhận thấy các thông tin về giá trị tài sản vi phạm được cung cấp (bao gồm giá trong hợp đồng, hóa đơn, tờ khai nhập khẩu, giá thành, …) có đủ mức độ tin cậy hoặc sẵn có giá tài sản tương tự của cơ quan nhà nước ban hành có thể làm căn cứ để quyết định giá trị của tài sản vi phạm mà không cần quyết định tạm giữ tài sản vi phạm.

Không nên quy định lẫn việc sử dụng giá của chứng thư thẩm định giá vào phần này do về mặt thời gian xử lý (nếu chưa có quyết định tạm giữ) thì không thể đủ thời gian cung cấp kịp chứng thư thẩm định giá, trong khi không quy định đối tượng có trách nhiệm cung cấp chứng thư thẩm định giá trong thời gian ngắn này.

Cần bổ sung thêm trường hợp: Với tài sản vi phạm là thành phẩm chưa bán thì giá trị được xác định là giá thành; Đối với hàng hoà chưa hoàn thiện là tập hợp chi phí sản xuất hình thành đến thời điểm xử lý theo thông tin do người vi phạm cung cấp; Thông tin do người vi phạm cung cấp phải đi kèm hồ sơ kế toán hoặc chứng từ chứng minh chi phí thực tế phù hợp với tài sản xử lý vi phạm; Tuy nhiên, việc sử dụng nguồn thông tin này chỉ áp dụng khi người có thẩm quyền đánh giá các thông tin này có độ tin cậy cao và không cần thiết phải đối chiếu trực tiếp với quy mô sản xuất thực tế tại hiện trường. Người cung cấp thông tin phải chịu hoàn toàn trách nhiệm về tính chính xác của thông tin đã cung cấp.

Thứ ba: Trường hợp tài sản có giá trị lớn, nhiều loại hàng hóa phức tạp hoặc thông tin tài sản vi phạm được cung cấp không đủ mức độ tin cậy, Người có thẩm quyền xử lý vi phạm phải ban hành quyết định tạm giữ tài sản vi phạm để có thời gian thực hiện xác định giá trị tài sản vi phạm theo các trình tự tiếp theo.

Thời hạn tạm giữ để định giá không quá 10 ngày làm việc có thể dẫn đến không đủ thời gian thực hiện, cần tính đủ thời gian để thành lập Hội đồng, thuê tư vấn, thực hiện thẩm định giá theo quy trình của Chuẩn mực thẩm định giá thậm chí phải giám định chất lượng, nguồn gốc xuất xứ, họp thông qua kết quả, … Luật cần thêm thời gian để xử lý trong trường hợp tài sản phức tạp, giá trị lớn có thể không quá 30 ngày.

Tại khoản 2, khoản 3 Điều 49 của Dự thảo đang thể hiện quá tóm tắt và lẫn lộn quy trình này, nội dung Luật sửa đổi cần quy định cụ thể hơn về trách nhiệm và trình tự xác định giá trị tang vật trong các trường hợp cụ thể như sau:

- Trường hợp tài sản vi phạm không có một trong các căn cứ trên (tại khoản 1 Điều 49) hoặc người có thẩm quyền có quyền xử lý tài sản vi phạm nhận thấy các thông tin sẵn có này không đủ độ tin cậy, người có thẩm quyền có quyền xử lý tài sản vi phạm ra quyết định tạm giữ tài sản vi phạm và thành lập Hội đồng định giá theo quy định của Luật Giá để định giá tài sản làm căn cứ quyết định giá trị tài sản vi phạm, cụ thể:

+ Hội đồng gồm người ra quyết định tạm giữ làm Chủ tịch, đại diện cơ quan tài chính và cơ quan chuyên môn cùng cấp làm thành viên theo quy định của Luật Giá về thẩm định giá Nhà nước; Hội đồng có trách nhiệm thực hiện thẩm định giá tài sản theo đúng quy định của Luật Giá.

+ Hội đồng có quyền thuê tổ chức thẩm định giá độc lập thực hiện xác định giá trị thị trường của tài sản vi phạm; Căn cứ vào kết quả thẩm định giá, Hội đồng họp, lập biên bản họp và thông báo kết quả thẩm định giá để người có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính có cơ sở quyết định giá trị tài sản làm căn cứ áp dụng các quy định theo quy định.

Thứ tư: quy định về định giá, thẩm định giá tài sản vi phạm trong trường hợp đặc biệt. Theo Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam, việc thẩm định giá phải tìm được tài sản giống hệt hoặc tương tự; Tuy nhiên đối với hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng cấm sẽ không có thông tin thị trường hoặc không đủ căn cứ để điều chỉnh về tài sản vi phạm dẫn đến không tìm được doanh nghiệp cung cấp dịch vụ thẩm định giá. Luật cần quy định mở, cho phép việc định giá, thẩm định giá Nhà nước, thẩm định viên có thể căn cứ vào các thông tin thị trường tương tự để có đủ căn cứ thực hiện định giá/thẩm định giá như sau:

+ Đối với hàng giả, hàng kém chất lượng: Áp dụng giá thị trường của hàng thật hoặc hàng hóa có cùng tính năng, kỹ thuật tương đương tại nơi phát hiện vi phạm.

+ Đối với hàng cấm: Sử dụng giá thị trường của hàng thật hoặc hàng hóa có cùng tính năng, kỹ thuật công dụng, có điều chỉnh các chi phí về địa điểm, thời điểm xử phạt.

3. Kinh phí thực hiện định giá

Cần có quy định chi phí cho hoạt động định giá, giám định chất lượng, nguồn gốc, xuất xứ của tài sản vi phạm rõ ràng để kinh phí phục vụ hoạt động định giá tài sản, hỗ trợ cho người có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính quyết định giá trị tài sản làm căn cứ xử phạt hành chính cụ thể như sau:

- Hằng năm, cơ quan có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính theo quy định của Luật này có trách nhiệm lập dự toán chi thường xuyên cho các hoạt động xử phạt hành chính theo mức độ, phạm vi được giao để chi trả cho hoạt động thẩm định giá tài sản vi phạm hành chính, Hội đồng thẩm định giá, thuê dịch vụ thẩm định giá, giám định chất lượng tài sản, giám định xuất xứ tài sản, …; Trường hợp phát sinh chi phí vượt dự toán được phép tạm thời sử dụng nguồn khác để phục vụ kịp thời quy định, yêu cầu của công việc và kịp thời lập dự toán bổ sung.

- Trường hợp tài sản vi phạm sau khi định giá vượt thẩm quyền xử lý thì được quyết toán tại cơ quan trực tiếp thuê định giá ban đầu; Hồ sơ định giá chuyển kèm theo hồ sơ xử lý vi phạm hành chính cho cơ quan đúng thẩm quyền.

Việc chuẩn hóa quy trình định giá tại Điều 49 của Dự thảo không chỉ giúp tháo gỡ điểm nghẽn về mặt nghiệp vụ cho cơ quan hành pháp mà còn đảm bảo sự thống nhất giữa các đạo luật chuyên ngành, đặc biệt là Luật Giá. Việc chuẩn hóa quy trình này không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là sự bảo vệ pháp lý cho người thực thi công vụ, giúp họ tự tin ra quyết định dựa trên các căn cứ khoa học và minh bạch.

Hy vọng những đóng góp mang tính thực tiễn này sẽ được Ban soạn thảo cân nhắc, giúp hoàn thiện khung pháp lý về xử lý vi phạm hành chính, từ đó nâng cao tính nghiêm minh và hiệu quả của công tác quản lý Nhà nước trong giai đoạn tới.

Ngô Gia Cường
Giám đốc Công ty TNHH Thẩm định giá và Giám định Việt Nam (VAI)