Cải cách thể chế trong kỷ nguyên mới với vai trò dẫn đường của Quốc hội

Phát biểu đề dẫn tại Diễn đàn, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, Diễn đàn là “sáng kiến quan trọng do Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề xuất”, mở ra không gian đối thoại chuyên sâu giữa Quốc hội với các cơ quan tham gia quy trình lập pháp, đại biểu Quốc hội, nhà khoa học, chuyên gia và người làm công tác thực tiễn. Qua đó, Quốc hội muốn lắng nghe, tập hợp trí tuệ, hiến kế để tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, nâng cao chất lượng hoạt động lập pháp, gắn chặt xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành pháp luật.

Theo ông Hoàng Thanh Tùng, Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW, xác định đổi mới căn bản công tác xây dựng và thi hành pháp luật là “khâu đột phá của đột phá”, tạo nền tảng thể chế cho mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, đưa đất nước “giàu mạnh, hùng cường” dưới sự lãnh đạo của Đảng. Dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV cũng đặt mục tiêu tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, khả thi, phục vụ quản lý, quản trị hiện đại và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Nhìn lại nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, công tác lập pháp đạt nhiều kết quả nổi bật trong bối cảnh đất nước phải đối mặt với đại dịch, thiên tai, biến động kinh tế – chính trị toàn cầu. Quốc hội đã ban hành số lượng lớn luật, nghị quyết với chất lượng ngày càng nâng cao, thể hiện rõ tinh thần “kiến tạo – đồng hành – lắng nghe – dẫn dắt sự phát triển”. Tuy vậy, trước yêu cầu mới, hệ thống pháp luật vẫn còn những hạn chế, bất cập về tính đồng bộ, ổn định, minh bạch; một số quy định chưa theo kịp sự vận động nhanh của thực tiễn, đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện mạnh mẽ hơn.

Từ thực tiễn đó, Báo cáo đề dẫn tại Diễn đàn gợi mở 6 nhóm vấn đề lớn để các đại biểu tập trung thảo luận, hiến kế. Trước hết là yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp theo hướng chủ động, kiến tạo, dẫn dắt sự phát triển. Hệ thống pháp luật cần chuyển từ tư duy “an toàn tuyệt đối” sang chấp nhận rủi ro có kiểm soát, mở rộng không gian cho đổi mới sáng tạo, trong đó có việc mạnh dạn luật hóa các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), tăng cường dự báo chính sách, xây dựng đội ngũ “kiến trúc sư thể chế” có tầm nhìn toàn diện, xuyên ngành.

Nhóm vấn đề thứ hai là hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường hiện đại trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và các mô hình kinh tế mới. Theo Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, khung pháp lý cho các lĩnh vực này “phải được xây dựng để đi trước một bước, thay vì chỉ chạy theo thực tiễn”, qua đó biến thể chế, pháp luật về kinh tế trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng sức cạnh tranh quốc gia, phấn đấu đưa môi trường đầu tư của Việt Nam vào nhóm dẫn đầu khu vực.

Thứ ba là việc hoàn thiện pháp luật để vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương 2 cấp theo tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Điều này đòi hỏi phải sửa đổi, bổ sung đồng bộ hệ thống luật có liên quan trước năm 2027, bảo đảm tăng phân cấp, phân quyền đi đôi với cơ chế kiểm soát quyền lực, đồng thời quan tâm đầy đủ đến cấp xã – cấp chính quyền gần dân nhất – về tổ chức bộ máy, nhân lực, nguồn lực tài chính và điều kiện hoạt động.

Nhóm vấn đề thứ tư gắn với việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật về quyền con người, quyền công dân trong kỷ nguyên số. Cùng với việc bảo đảm, bảo vệ quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, quyền tiếp cận dịch vụ số, hệ thống pháp luật về y tế, giáo dục, an sinh xã hội cũng cần được rà soát, hoàn thiện để tạo nền tảng pháp lý cho xây dựng một hệ thống an sinh hiện đại, nhân văn, bao trùm, không ai bị bỏ lại phía sau.

Thứ năm, yêu cầu hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí và kiểm soát quyền lực tiếp tục được nhấn mạnh. Ông Hoàng Thanh Tùng cho rằng cần tiếp tục bịt kín “khe hở pháp luật”, nâng cao tính minh bạch ở tất cả các khâu của quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật, loại bỏ cơ chế “xin – cho”, đồng thời tăng cường giám sát, kiểm tra việc thực thi pháp luật, bảo đảm thu hồi hiệu quả tài sản tham nhũng, củng cố niềm tin của nhân dân.

Thứ sáu là hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật, đổi mới quy trình lập pháp và phương thức làm việc của các chủ thể tham gia quy trình này. Việc tinh gọn, giảm tầng nấc, thu hẹp loại văn bản quy phạm được đánh giá là cần thiết nhưng phải gắn với việc làm rõ tiêu chí luật chung – luật chuyên ngành, phân định luật công – luật tư; rút ngắn thời gian làm luật nhưng nâng cao chất lượng từng khâu, tăng tính công khai, minh bạch, giải trình, khắc phục dứt điểm tình trạng “nợ đọng văn bản” hướng dẫn thi hành luật.

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, với những nội dung thảo luận trọng tâm đó, Diễn đàn xây dựng pháp luật lần thứ nhất “không chỉ là dịp tổng kết công tác lập pháp của nhiệm kỳ khóa XV, mà quan trọng hơn là xác định hướng đi mới cho nhiệm kỳ khóa XVI và các nhiệm kỳ tiếp theo”. Ông bày tỏ mong muốn các ý kiến tại Diễn đàn sẽ giúp đề xuất được các giải pháp khả thi, phát huy kết quả đạt được, khắc phục hạn chế, đưa công tác lập pháp ngày càng chất lượng, hiệu quả hơn.

Từ Diễn đàn này, thông điệp được nhấn mạnh là Quốc hội tiếp tục giữ vai trò “đi trước mở đường” trong công cuộc hoàn thiện thể chế, để pháp luật thực sự trở thành động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, đáp ứng kỳ vọng của Đảng, Nhà nước và Nhân dân.