Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước - Không phải “bán đất” mà là nâng tầm sức cạnh tranh của nền kinh tế

Đất đai – “tâm điểm rủi ro” trong cổ phần hóa

Phần lớn DNNN được hình thành, phát triển gắn với quỹ đất lớn, trong đó nhiều khu đất nằm ở vị trí “đất vàng”, “đất kim cương” tại các đô thị, đầu mối giao thông, khu công nghiệp, khu dịch vụ. Nếu quá trình cổ phần hóa không minh bạch, không kiểm soát chặt chẽ, giá trị quyền sử dụng đất rất dễ bị định giá thấp, bị “làm mờ” trong hồ sơ, để rồi sau đó chuyển mục đích sử dụng, khai thác thương mại, tạo ra khoản chênh lệch địa tô khổng lồ rơi vào tay một nhóm cổ đông hoặc nhà đầu tư.

Đây chính là nguy cơ “chảy máu” tài sản công, biến một chủ trương đúng đắn thành kênh trục lợi, gây bức xúc trong dư luận, làm xói mòn niềm tin của người dân đối với quá trình đổi mới DNNN.

Tinh thần chỉ đạo của Chính phủ rất rõ ràng cổ phần hóa là để nâng cao năng lực, sức cạnh tranh của doanh nghiệp, sử dụng hiệu quả hơn vốn và tài sản nhà nước; tuyệt đối không phải là “bán đất”, “bán rẻ” doanh nghiệp hay chuyển hóa đất công thành lợi ích riêng.

Theo đó, mọi vấn đề liên quan đến đất đai trong cổ phần hóa – từ rà soát quỹ đất, xác định giá trị quyền sử dụng đất, lập phương án sử dụng đất sau cổ phần hóa, đến việc chuyển mục đích sử dụng, cho thuê, chuyển nhượng – đều phải tuân thủ nghiêm các quy định của Luật Đất đai và pháp luật có liên quan.

Nghị định về cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp chỉ quy định nguyên tắc, quy trình, trách nhiệm, tuyệt đối không trở thành “lối mở” để lách luật đất đai, không tạo ra cơ chế song song hay ngoại lệ cho bất kỳ đối tượng nào.

Định giá doanh nghiệp là khâu trọng tâm khi cổ phần hóa, trong đó đất đai luôn là yếu tố nhạy cảm nhất. Muốn bảo vệ tài sản công, trước hết phải bảo đảm quyền sử dụng đất được tính đúng, tính đủ vào giá trị doanh nghiệp.

Một là, cần tách bạch rõ: đâu là đất sử dụng trực tiếp cho hoạt động sản xuất, kinh doanh; đâu là đất dôi dư, đất không còn nhu cầu sử dụng hoặc có tiềm năng chuyển đổi mục đích. Phương án sử dụng đất phải được rà soát kỹ, bám sát quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt.

Hai là, tổ chức định giá phải lựa chọn phương pháp định giá phù hợp, phản ánh sát giá thị trường, bảo đảm lợi ích cao nhất cho Nhà nước. Cơ quan lựa chọn đơn vị định giá phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình, còn đơn vị định giá phải chịu trách nhiệm pháp lý về kết quả định giá. Mọi hành vi thông đồng, cố ý làm trái để “kéo xuống” giá trị đất đai phải bị xử lý nghiêm.

Ba là, cần có cơ chế thẩm định, giám sát độc lập đối với phần giá trị đất đai trong tổng giá trị doanh nghiệp. Ý kiến của cơ quan tài chính, cơ quan tài nguyên – môi trường, cơ quan thanh tra, kiểm toán phải thực chất, không mang tính hình thức, tạo thành “hàng rào kỹ thuật” ngăn chặn thất thoát.

Bịt kín “kẽ hở” chênh lệch địa tô, chống lợi ích nhóm

Một kịch bản nguy hiểm thường gặp là doanh nghiệp cổ phần hóa trên cơ sở giá trị đất chỉ tính theo mục đích sử dụng cũ, nhưng sau đó cổ đông chi phối lại thúc đẩy điều chỉnh quy hoạch, chuyển mục đích sang thương mại, dịch vụ, nhà ở… tạo ra địa tô chênh lệch rất lớn mà Nhà nước hầu như không thu được gì thêm.

Để bịt “kẽ hở” này, cần xác định rõ, ngay từ trước khi cổ phần hóa, phương án sử dụng đất sau cổ phần hóa; Trường hợp đất có khả năng, nhu cầu chuyển mục đích, phải tính toán phương án Nhà nước thu hồi, tổ chức đấu giá công khai hoặc có cơ chế điều tiết hợp lý phần địa tô chênh lệch; Đưa các thương vụ cổ phần hóa gắn với quỹ đất lớn, đất vị trí đắc địa vào diện giám sát đặc biệt của cơ quan thanh tra, kiểm toán, cơ quan dân cử và Mặt trận Tổ quốc; Và kiên quyết không “gói” toàn bộ quỹ đất vào giá trị doanh nghiệp rồi chuyển giao cho cổ đông mới như một dạng “bán sỉ” đất công.

Đất đai càng được công khai, minh bạch, nguy cơ thất thoát càng giảm. Trong cổ phần hóa, cần công bố rộng rãi danh mục, diện tích, vị trí các khu đất doanh nghiệp đang quản lý, sử dụng; Tình trạng pháp lý từng khu đất (đất giao, đất thuê, thời hạn, mục đích sử dụng); Và phương án sử dụng đất trước và sau cổ phần hóa, kể cả lộ trình thu hồi, đấu giá, chuyển nhượng (nếu có).

Khi các thông tin này được đăng tải trên cổng thông tin của cơ quan đại diện chủ sở hữu, của doanh nghiệp, cơ quan quản lý đất đai địa phương, báo chí, người dân, các tổ chức xã hội sẽ có cơ sở để theo dõi, giám sát. Đây chính là “hàng rào mềm” nhưng rất hiệu quả để ngăn ngừa lợi ích nhóm, “đi đêm” trong sử dụng đất sau cổ phần hóa.