Diễn đàn xây dựng pháp luật lần thứ nhất - Nền tảng cho “đột phá của đột phá” về thể chế

Khẳng định vai trò trung tâm của Quốc hội trong hoàn thiện thể chế

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, xây dựng pháp luật luôn là sứ mệnh cốt lõi của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Ông khẳng định: “Xây dựng pháp luật là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt, thường xuyên của Quốc hội.”

Lần đầu tiên, Diễn đàn xây dựng pháp luật được tổ chức song song với việc tổng kết công tác nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV. Theo Chủ tịch Quốc hội, đây là dịp “đánh giá khách quan, toàn diện công tác lập pháp của Quốc hội”, từ đó đề xuất các giải pháp tiếp tục hoàn thiện thể chế, pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Thông điệp xuyên suốt được người đứng đầu Quốc hội nhấn mạnh là mọi đạo luật phải xuất phát từ lợi ích quốc gia, dân tộc và nguyện vọng chính đáng của Nhân dân; đi đôi với đó là yêu cầu “thực hiện nghiêm quy trình lập pháp, kiên quyết phòng, chống tiêu cực, lợi ích nhóm” trong từng khâu xây dựng chính sách.

Từ góc độ Chính phủ, phát biểu tại Diễn đàn, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh rõ hơn vai trò then chốt của thể chế trong giai đoạn mới. Ông cho rằng, “hoàn thiện thể chế, pháp luật phải trở thành lợi thế cạnh tranh, nền tảng vững chắc và động lực mạnh mẽ cho phát triển.”

Trong bối cảnh thế giới và khu vực biến động nhanh, đất nước đứng trước cơ hội lịch sử để phát triển nhanh, bền vững, Phó Thủ tướng khẳng định “thể chế và pháp luật giữ vai trò then chốt và mang tính quyết định”, qua đó nhấn mạnh yêu cầu coi cải cách thể chế là “đột phá của đột phá” trong chiến lược phát triển.

Theo đó, Chính phủ cam kết tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, tăng cường phối hợp với Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong cả khâu lập pháp và tổ chức thi hành pháp luật, coi đây là trục xuyên suốt để khơi thông các nguồn lực, từ kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn đến chuyển đổi năng lượng, đổi mới sáng tạo.

Một điểm đáng chú ý tại Diễn đàn là sự tham gia sâu hơn của các chủ thể “trong cuộc” – nơi pháp luật được áp dụng hằng ngày có các bộ, ngành, địa phương, giới chuyên gia, nhà khoa học, cộng đồng doanh nghiệp. Nhiều tham luận cho thấy bức tranh hai chiều về khung pháp lý trên nhiều lĩnh vực đã tương đối đầy đủ, song việc thực thi vẫn còn khoảng cách so với yêu cầu phát triển.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Phương Tuấn nêu thẳng, với lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, “đến thời điểm hiện nay là cơ bản cũng khá đầy đủ, vấn đề chính bây giờ là thực hiện ra sao thôi”.

Ý kiến này gợi mở hướng nhìn mới thay vì chỉ tập trung “viết thêm luật”, trọng tâm cải cách thể chế phải đặt mạnh hơn vào tổ chức thi hành, cắt giảm thủ tục, khắc phục tình trạng văn bản dưới luật làm “biến dạng” tinh thần của đạo luật, nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan thực thi.

Ở chiều ngược lại, các tham luận về phân cấp, phân quyền, hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, hay về kinh tế số, chuyển đổi số, kinh tế xanh… cũng cho thấy những yêu cầu mới đang vượt ra khỏi cách tiếp cận lập pháp truyền thống. Đòi hỏi đặt ra là cơ chế pháp lý phải đủ linh hoạt để khuyến khích đổi mới sáng tạo, nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương, minh bạch, kiểm soát tốt quyền lực.

Đổi mới tư duy pháp lý và yêu cầu nâng tầm năng lực thể chế

Từ góc độ hoạch định chính sách, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Đức Hiển đánh giá, “nhận thức về vai trò của thể chế đối với phát triển đã được nâng tầm” trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số sau khi ban hành các nghị quyết của Đảng. Quan trọng hơn, “nhận thức ấy đã chuyển thành cuộc cách mạng trong xây dựng thể chế kiến tạo”.

Cùng mạch tư duy đó, nhiều ý kiến tại Diễn đàn cho rằng, trong kỷ nguyên phát triển mới, quản trị nhà nước không thể dừng lại ở tư duy “quản lý cho đúng”, mà “pháp luật phải trở thành công cụ phát triển, không chỉ giới hạn trong quản lý cho đúng”.

Diễn đàn vì thế không chỉ bàn về sửa luật cụ thể, mà đặt ra yêu cầu đồng bộ: hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật như một “hệ sinh thái mở” của sáng tạo; tập trung nguồn lực cho một số lĩnh vực mới, có tính đột phá; xây dựng quy trình lập pháp hiện đại, chuyên nghiệp; đào tạo đội ngũ làm công tác xây dựng pháp luật “liên tục, tập trung và chuyên sâu theo từng công đoạn”.

Đáng chú ý, vấn đề nguồn lực cũng được đặt thẳng thắn. Đại diện Bộ Tài chính cho biết ngân sách dành cho công tác xây dựng pháp luật đang từng bước đáp ứng mục tiêu tối thiểu, đồng thời kiến nghị có “chính sách đãi ngộ thỏa đáng với người tham gia trực tiếp, thường xuyên công tác xây dựng pháp luật”, coi đây là điều kiện để nâng cao chất lượng lập pháp trong dài hạn.

Trong phát biểu bế mạc Diễn đàn, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh, nội dung các tham luận và ý kiến phát biểu đã “góp phần làm sáng tỏ thêm nhiều vấn đề và những nội dung đổi mới trong hoạt động lập pháp của Quốc hội”, qua đó củng cố thêm cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, pháp luật trong thời gian tới.

Nhìn rộng hơn, Diễn đàn Xây dựng pháp luật lần thứ Nhất khép lại với sự đồng thuận cao, trở thành “điểm tựa cho một giai đoạn cải cách thể chế mới”, nơi tầm nhìn chiến lược của lãnh đạo Quốc hội gặp gỡ “nhịp thở” của thực tiễn cơ sở.

Từ nền tảng đó, yêu cầu đặt ra cho nhiệm kỳ tới không chỉ là xây thêm luật, sửa thêm điều, mà là biến những cam kết “thực hiện nghiêm quy trình lập pháp, kiên quyết phòng, chống tiêu cực, lợi ích nhóm” thành thực tiễn đo được; biến khát vọng “đưa thể chế pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh, động lực phát triển đất nước” thành kết quả cụ thể trong đời sống kinh tế – xã hội.