Đưa hơi thở cuộc sống vào nghị trường: Ứng cử viên Nguyễn Vinh Huy và khát vọng kiến tạo thể chế vì phát triển

Trao đổi với phóng viên tạp chí Pháp luật và Phát triển về những mục tiêu ấy, tiến sĩ Nguyễn Vinh Huy thẳng thắn chia sẻ:

PV: Từ một doanh nhân và giảng viên luật, ông quyết định tham gia ứng cử đại biểu Quốc hội. Đâu là vấn đề của đời sống pháp lý hoặc của xã hội khiến ông cảm thấy mình không thể chỉ đứng ở vị trí quan sát, mà cần tham gia trực tiếp vào quá trình lập pháp?

TS. Nguyễn Vinh Huy: Quá trình làm doanh nghiệp và giảng dạy pháp luật cho tôi cơ hội nhìn thấy hai mặt của cùng một thực tế: một bên là hệ thống pháp luật được thiết kế trên văn bản, và một bên là cách nó vận hành trong đời sống kinh tế – xã hội. Điều khiến tôi trăn trở nhất là nhiều khó khăn của người dân và doanh nghiệp hiện nay không hoàn toàn xuất phát từ thiếu nguồn lực hay thiếu ý chí phát triển, mà đôi khi xuất phát từ những rào cản thể chế – những quy định chưa thật sự rõ ràng, ổn định hoặc chưa theo kịp thực tiễn. Khi luật pháp chưa thực sự tạo thuận lợi cho sáng tạo và sản xuất, chi phí của sự bất định sẽ lan rộng ra toàn xã hội. Ở vị trí một doanh nhân, tôi có thể nỗ lực tìm cách thích ứng với các quy định. Khi là giảng viên, tôi có thể phân tích và góp ý về mặt học thuật. Nhưng càng trải nghiệm thực tiễn, tôi càng nhận ra rằng nhiều vấn đề chỉ có thể được giải quyết từ chính quá trình xây dựng luật và chính sách công.

Vì vậy, quyết định tham gia ứng cử đại biểu Quốc hội đối với tôi không đơn thuần là một lựa chọn cá nhân, mà là mong muốn được đóng góp trực tiếp hơn vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật – để luật pháp thực sự trở thành nền tảng thúc đẩy phát triển, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân và tạo môi trường ổn định, minh bạch cho doanh nghiệp và xã hội. Tôi tin rằng khi những người có trải nghiệm từ thực tiễn kinh tế và nghiên cứu pháp luật cùng tham gia vào quá trình lập pháp, những “luật chơi” của nền kinh tế sẽ ngày càng gần với đời sống hơn và phục vụ tốt hơn cho sự phát triển lâu dài của đất nước.

PV: Một thực tế thường được nhắc đến là không ít đạo luật sau khi ban hành phải sửa đổi trong thời gian khá ngắn. Theo Ông, đâu là nguyên nhân sâu xa của tình trạng này và một đại biểu Quốc hội có thể làm gì để nâng cao chất lượng và tuổi thọ của các đạo luật?

TS Nguyễn Vinh Huy: Tôi nghĩ nguyên nhân sâu xa không chỉ nằm ở kỹ thuật lập pháp, mà nằm ở cách chúng ta tiếp cận quá trình làm luật. Một đạo luật bền vững cần được xây dựng trên ba nền tảng: dữ liệu thực tiễn, tư duy dài hạn và đối thoại xã hội. Khi một trong ba yếu tố đó thiếu vắng, luật rất dễ phải sửa đổi sớm. Đôi khi chúng ta làm luật để giải quyết một vấn đề trước mắt, nhưng chưa đánh giá đầy đủ tác động hệ thống của quy định đó đối với các lĩnh vực khác. Hoặc quá trình tham vấn xã hội chưa đủ sâu để nhận diện hết những vướng mắc trong thực tế.

Một đại biểu Quốc hội có thể góp phần cải thiện điều này bằng cách đặt ra những câu hỏi khó trong quá trình thảo luận luật: Quy định này có thực sự cần thiết hay không? Nó có tạo ra chi phí tuân thủ mới cho xã hội hay không; Và quan trọng nhất: nó còn phù hợp trong 10 năm tới không? Luật pháp tốt không phải là luật thay đổi nhiều, mà là luật có khả năng ổn định và dẫn dắt sự phát triển của xã hội.

PV: Nếu nhìn từ góc độ luật pháp và thể chế, theo ông đâu là ba “điểm nghẽn lớn” đang ảnh hưởng tới năng lực phát triển dài hạn của Việt Nam hiện nay?

TS Nguyễn Vinh Huy: Nếu nhìn từ góc độ thể chế, tôi cho rằng có ba vấn đề lớn.

Thứ nhất là tính minh bạch và dự đoán được của hệ thống pháp luật. Một nền kinh tế muốn phát triển mạnh cần một môi trường pháp lý mà người dân và doanh nghiệp có thể dự đoán được các quy tắc trong tương lai.

Thứ hai là chi phí thể chế – tức chi phí về thủ tục, thời gian và sự phức tạp trong thực thi pháp luật. Khi chi phí thể chế quá lớn, nguồn lực của xã hội sẽ bị tiêu hao vào việc “đi qua hệ thống”, thay vì dành cho sáng tạo và sản xuất.

Thứ ba là khoảng cách giữa quy định và thực thi. Một đạo luật dù được thiết kế tốt đến đâu cũng cần một hệ thống thực thi nhất quán, minh bạch và trách nhiệm.

Nếu giải quyết được ba điểm nghẽn này, chúng ta không chỉ cải thiện môi trường kinh doanh, mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của quốc gia trong nhiều thập kỷ tới.

PV: Theo ông, một đại biểu Quốc hội hiệu quả nên được nhìn nhận trước hết là người phản ánh tâm tư của cử tri, hay là người chủ động tham gia định hình chính sách lớn của đất nước? Và làm thế nào để thực hiện tốt cả hai vai trò đó?

TS Nguyễn Vinh Huy: Theo tôi, một đại biểu Quốc hội hiệu quả phải làm được cả hai việc – và quan trọng hơn là kết nối hai việc đó với nhau. Nếu chỉ phản ánh ý kiến cử tri mà không chuyển hóa thành chính sách thì tiếng nói đó rất khó tạo ra thay đổi. Ngược lại, nếu chỉ tham gia hoạch định chính sách mà thiếu kết nối với đời sống thực tế thì chính sách dễ trở nên xa rời xã hội. Vai trò của đại biểu Quốc hội vì vậy là cầu nối giữa đời sống và chính sách: mang những vấn đề thực của xã hội vào nghị trường, và đưa những quyết sách của nghị trường trở lại phục vụ đời sống. Một nghị trường mạnh không chỉ dựa trên các bài phát biểu hay, mà dựa trên khả năng chuyển hóa kinh nghiệm xã hội thành giải pháp thể chế.

PV: Trong quá trình thảo luận và quyết định chính sách, có những lúc lợi ích trước mắt và lợi ích dài hạn của quốc gia không hoàn toàn trùng nhau. Theo ông, điều gì giúp một đại biểu Quốc hội giữ được sự độc lập trong suy nghĩ và trách nhiệm trước cử tri khi đưa ra quyết định?

TS Nguyễn Vinh Huy: Theo tôi, điều quan trọng nhất là la bàn giá trị của người đại biểu.

La bàn đó gồm ba yếu tố: thượng tôn pháp luật, lợi ích quốc gia dài hạn và sự minh bạch trước cử tri. Không phải mọi quyết định đúng đắn đều là quyết định dễ dàng. Đôi khi những cải cách cần thiết trong dài hạn có thể gặp phản ứng trong ngắn hạn. Nhưng nếu đại biểu có đủ thông tin, đủ bản lĩnh và đủ minh bạch để giải thích với cử tri, thì xã hội hoàn toàn có thể đồng hành với những lựa chọn vì tương lai. Một nền chính trị phát triển không chỉ dựa trên sự đồng thuận tức thời, mà dựa trên những quyết định có trách nhiệm với nhiều thế hệ.

PV: Nếu trúng cử, ông muốn cử tri nhớ đến mình như một đại biểu Quốc hội theo cách nào: một người phản biện chính sách, một người thúc đẩy cải cách pháp luật, hay một người kết nối tiếng nói của xã hội với nghị trường?

Nếu phải lựa chọn, tôi mong mình được nhớ đến như một người thúc đẩy những cải cách thể chế có lợi cho sự phát triển lâu dài của đất nước. Nhưng cải cách không thể tách rời phản biện, và phản biện cũng không thể tách rời đời sống xã hội. Vì vậy tôi hy vọng mình có thể đóng vai trò kết nối ba yếu tố đó: phản biện chính sách một cách xây dựng, thúc đẩy cải cách pháp luật một cách thực chất, và luôn giữ kết nối với những vấn đề của người dân và doanh nghiệp. Nếu làm tốt điều đó, mỗi đóng góp dù nhỏ trong nghị trường cũng có thể tạo ra những thay đổi lớn trong đời sống xã hội.

PV: Nếu chỉ có một thông điệp ngắn gọn gửi tới cử tri trước ngày bầu cử, ông muốn nói điều gì để họ hiểu rõ nhất về con người và cam kết của anh khi bước vào nghị trường?

TS Nguyễn Vinh Huy: Nếu phải nói trong một câu, tôi muốn nói rằng:

Tôi mong được góp phần xây dựng một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định và tiến bộ hơn – nơi quyền lợi của người dân được bảo vệ, nơi doanh nghiệp có thể phát triển bằng năng lực thực sự, và nơi mọi quyết sách đều hướng tới sự thịnh vượng lâu dài của đất nước.

Xin cảm ơn ông!