Hoàn thiện Luật Thương mại điện tử để bảo đảm cạnh tranh công bằng trong thị trường số

Những năm gần đây, thương mại điện tử (TMĐT) tăng trưởng 20–25%/năm, chiếm khoảng 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa, trở thành động lực quan trọng của kinh tế số. Tuy nhiên, hoạt động này lâu nay chủ yếu dựa trên các nghị định, bộc lộ nhiều khoảng trống trước sự bùng nổ mạng xã hội bán hàng, livestream, nền tảng xuyên biên giới, gây sức ép lớn lên môi trường cạnh tranh.

Trình bày Tờ trình tại hội trường, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, việc ban hành Luật Thương mại điện tử là “rất cần thiết và cấp bách” nhằm nội luật hóa cam kết quốc tế, tạo khuôn khổ cho kinh tế số phát triển lành mạnh, đồng thời “bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và doanh nghiệp Việt Nam trước sự cạnh tranh ngày càng gay gắt trên môi trường số”. Dự thảo gồm 7 chương, 48 điều, phân loại rõ các loại hình nền tảng, xác định trách nhiệm chủ sở hữu sàn, mạng xã hội có hoạt động TMĐT, nền tảng đa dịch vụ, dịch vụ hỗ trợ TMĐT và hoạt động có yếu tố nước ngoài.

Nhiều đại biểu đánh giá cao việc dự thảo mở rộng phạm vi điều chỉnh tới cả mạng xã hội bán hàng, livestream, sàn xuyên biên giới; bổ sung quy định định danh chủ thể bán hàng, yêu cầu nền tảng nước ngoài lập hoặc ủy quyền pháp nhân tại Việt Nam. Theo ý kiến tại hội trường, những quy định này không chỉ giúp quản lý thuế, chống hàng giả, mà còn từng bước “cân lại sân chơi” giữa doanh nghiệp trong nước và các nền tảng đa quốc gia, hạn chế lạm dụng vị thế thống lĩnh, áp đặt điều kiện bất lợi cho đối tác và người bán nhỏ lẻ.

Một nội dung được tranh luận sôi nổi là cơ chế cạnh tranh trong các dịch vụ hỗ trợ TMĐT như thanh toán, logistics. Nếu luật chỉ cho phép người tiêu dùng lựa chọn trong danh sách đơn vị do nền tảng công bố, hoặc nền tảng chỉ kết nối với một số ít đối tác, thì quyền lựa chọn thực tế bị thu hẹp, tạo lợi thế cho nhóm dịch vụ “ruột” gắn với nền tảng, tiềm ẩn nguy cơ méo mó cạnh tranh.

Thảo luận tại tổ, đại biểu Lã Thanh Tân (Đoàn ĐBQH Hải Phòng) đề nghị làm rõ hơn trách nhiệm chủ sở hữu nền tảng, nhấn mạnh không được đặt ra “những điều kiện bất bình đẳng giữa các tổ chức cung cấp dịch vụ hỗ trợ TMĐT, không được hạn chế quyền lựa chọn dịch vụ thanh toán, vận chuyển của người dùng”. Theo đại biểu, luật cần buộc nền tảng công khai thông tin về các đơn vị cung ứng dịch vụ, để người mua có quyền lựa chọn, kể cả khi sử dụng dịch vụ không kết nối trực tiếp với nền tảng hoặc người bán tự tổ chức vận chuyển.

Từ phía doanh nghiệp, các ý kiến cũng cảnh báo nguy cơ nền tảng chi phối áp đặt hoặc “gợi ý bắt buộc” một vài nhà cung cấp dịch vụ, khiến người bán, người mua khó tiếp cận những lựa chọn chi phí hợp lý hơn. Đại diện doanh nghiệp logistics đề nghị quy định rõ nguyên tắc nền tảng TMĐT “không được cản trở, không được gây khó dễ” đối với lựa chọn dịch vụ của người dùng, coi đây là phép thử quan trọng đối với môi trường cạnh tranh trên thị trường số.

Ở góc độ thể chế, thảo luận tại tổ Đoàn ĐBQH Hà Nội, đại biểu Nguyễn Thị Lan cho rằng TMĐT là lĩnh vực liên ngành, liên quan chặt chẽ đến thuế, hải quan, tài chính, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân. Vì vậy, luật cần thiết kế cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các cơ quan, tránh tình trạng mỗi ngành “quản một khúc” dẫn đến chồng chéo, tạo kẽ hở cho hành vi trốn thuế, gian lận thương mại, cạnh tranh không lành mạnh trong giao dịch xuyên biên giới.

Các ý kiến cũng nhấn mạnh, việc hoàn thiện Luật Thương mại điện tử phải bảo đảm “ăn khớp” với Luật Cạnh tranh, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, pháp luật về dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ… trong bối cảnh Việt Nam tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Điều đó cho thấy, mục tiêu không chỉ là “siết quản lý” đối với doanh nghiệp trên môi trường số, mà là thiết lập một bộ khung cạnh tranh đồng bộ, minh bạch, tạo hành lang để doanh nghiệp Việt Nam phát triển bền vững.

Nếu tiếp tục được chỉnh lý theo hướng cụ thể hóa trách nhiệm nền tảng, bảo vệ thực chất quyền lựa chọn của người tiêu dùng, tăng cường phối hợp liên ngành và gắn kết chặt chẽ với hệ thống pháp luật về cạnh tranh, Luật Thương mại điện tử sẽ trở thành đòn bẩy pháp lý quan trọng, góp phần hoàn thiện pháp luật về cạnh tranh thương mại trong bối cảnh hội nhập mới.