Tăng cường xử lý chuyển hướng: Giảm gánh nặng tố tụng, tăng cơ hội tái hòa nhập cho trẻ em

Theo Bộ Tư pháp, xử lý chuyển hướng được áp dụng đối với các hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, một số trường hợp vi phạm hành chính hoặc các trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự theo pháp luật. Khi đó, hòa giải ở cơ sở được xem là phương thức tối ưu: thân thiện, nhanh chóng, ít tốn kém, đồng thời khuyến khích các bên cùng tham gia giải quyết mâu thuẫn thông qua đối thoại.

Lợi ích lớn nhất của xử lý chuyển hướng là giảm thiểu tác động tiêu cực của tố tụng đến trẻ. Một phiên làm việc tại cơ quan công an, viện kiểm sát hay tòa án, dù được tiến hành theo quy định bảo vệ trẻ em, vẫn có thể khiến trẻ lo lắng, sợ hãi, mặc cảm. Nếu vụ việc được giải quyết sớm bằng hòa giải thân thiện, trẻ có cơ hội hiểu sai lầm, xin lỗi người bị hại, khắc phục hậu quả mà không phải đối mặt với những thủ tục phức tạp, dễ gây tổn thương tâm lý. Điều này giúp trẻ giữ được sự tự tin, tránh bị gắn nhãn “người vi phạm”, từ đó hạn chế nguy cơ tái phạm.

Một lợi ích quan trọng khác là xử lý chuyển hướng tạo không gian tương tác tích cực giữa trẻ – người bị hại – gia đình – cộng đồng. Trong nhiều trường hợp, người bị hại khi được lắng nghe và chia sẻ cảm xúc sẽ dễ dàng chấp nhận phương án phục hồi thay vì theo đuổi tố tụng kéo dài. Ngược lại, trẻ được trực tiếp nhận thấy tác động hành vi của mình, từ đó hình thành ý thức trách nhiệm và sự đồng cảm – những điều mà các biện pháp xử phạt hành chính hoặc hình sự khó có thể mang lại.

Tuy nhiên, để xử lý chuyển hướng phát huy hiệu quả tối đa, cần có nhận thức thống nhất từ cấp xã đến cấp tỉnh về ý nghĩa của mô hình này. Một số nơi vẫn coi việc không đưa vụ việc ra xử lý hình sự là “nhẹ tay”, “bỏ lọt vi phạm”. Nhận thức này không chỉ trái với tinh thần pháp luật mà còn vô tình đẩy trẻ em vào những quy trình pháp lý không cần thiết, gây ảnh hưởng lâu dài.

Do đó, tài liệu tập huấn thời gian qua đã nhấn mạnh vai trò của cán bộ tư pháp, hòa giải viên và lực lượng công an cơ sở trong việc xác định đúng điều kiện xử lý chuyển hướng; giải thích rõ quyền và nghĩa vụ của trẻ và gia đình; đồng thời đảm bảo rằng việc hòa giải diễn ra trên cơ sở tự nguyện, minh bạch và bảo vệ quyền trẻ em.

Mặt khác, xử lý chuyển hướng giúp giảm đáng kể gánh nặng cho các cơ quan tiến hành tố tụng. Thay vì phải xử lý hàng loạt vụ việc nhỏ, hệ thống tư pháp có thể tập trung nguồn lực cho các vụ án nghiêm trọng, phức tạp hơn. Chi phí xã hội cũng giảm theo – từ việc tiết kiệm thời gian, nhân lực, kinh phí tố tụng, đến việc hạn chế các hệ lụy xã hội do kỳ thị hoặc tái phạm gây ra.

Để mô hình này thực sự bền vững, cần tăng cường truyền thông để cộng đồng hiểu đúng và ủng hộ; chuẩn hóa quy trình, biểu mẫu; nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ ở tuyến cơ sở; và xây dựng cơ chế giám sát, đánh giá rõ ràng. Khi xử lý chuyển hướng được triển khai thống nhất, người chưa thành niên trên mọi địa bàn sẽ được bảo đảm quyền lợi một cách bình đẳng – không còn cảnh “nơi làm tốt – nơi làm hình thức”.

Xử lý chuyển hướng không phải là sự khoan dung thiếu trách nhiệm, mà là một sự nghiêm minh nhân văn, giúp trẻ sửa sai, giúp người bị hại được lắng nghe, giúp cộng đồng được củng cố sự hòa thuận, và giúp hệ thống tư pháp hoạt động hiệu quả hơn. Đây chính là con đường đúng đắn để Việt Nam xây dựng nền tư pháp thân thiện, hiện đại, hướng tới phát triển bền vững.