Đàm phán Hiệp ước toàn cầu về ô nhiễm nhựa - Mở lối cho khuôn khổ pháp lý quốc tế mới

Theo AFP, vòng trao đổi không chính thức diễn ra tại Nhật Bản đầu tháng 3/2026 được một nguồn tin tham gia đàm phán đánh giá là “mang tính xây dựng”, thậm chí có thể mở ra một lộ trình hướng tới thỏa thuận. Sau cuộc gặp này, các nhà đàm phán dự kiến tiếp tục gặp nhau tại Dakar vào tháng 5 tới.

Diễn biến trên có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh tiến trình thương lượng thời gian qua liên tiếp vấp phải bế tắc. Trước đó, vòng đàm phán được kỳ vọng là “chốt hạ” tại Busan (Hàn Quốc) năm 2024 đã không thể đạt kết quả, còn nỗ lực nối lại tại Geneva vào tháng 8/2025 cũng khép lại mà không có đồng thuận. Reuters cho biết các cuộc thương lượng tại Geneva đã phải kéo dài sang giờ chót nhưng vẫn không thể hóa giải khác biệt; AP cũng ghi nhận hội nghị kết thúc mà chưa có kế hoạch nối lại ngay lập tức, dù các bên đều thừa nhận tiến trình này chưa thể dừng lại.

Điểm nghẽn lớn nhất vẫn nằm ở phạm vi điều chỉnh của hiệp ước tương lai. Một nhóm nước đông đảo chủ trương tiếp cận toàn bộ vòng đời nhựa, trong đó có các biện pháp mạnh như hạn chế sản xuất nhựa nguyên sinh và kiểm soát hóa chất độc hại trong sản phẩm nhựa. Ở chiều ngược lại, một nhóm nhỏ hơn gồm các nước sản xuất dầu mỏ muốn thu hẹp trọng tâm vào quản lý chất thải, thu gom, tái chế và các giải pháp “tuần hoàn”, thay vì đặt ra trần hoặc nghĩa vụ cắt giảm sản lượng. AP cho biết tại Geneva, khoảng 100 quốc gia muốn giới hạn sản xuất, trong khi Mỹ, Saudi Arabia và Kuwait phản đối việc cắt giảm sản xuất hoặc cấm phụ gia hóa học trong hiệp ước.

Dù vậy, tín hiệu đáng chú ý là các cuộc tham vấn tại Nhật Bản lần này đã quy tụ những bên đại diện cho nhiều lập trường khác nhau, từ các nước sản xuất dầu lớn như Saudi Arabia, Nga và Mỹ đến các quốc đảo dễ tổn thương như Antigua và Barbuda, Palau, cùng với Trung Quốc, Ấn Độ và Liên minh châu Âu. Việc các bên vẫn tiếp tục ngồi lại với nhau, thay vì rời bàn đàm phán, cho thấy dư địa thương lượng vẫn còn. Đây cũng là cơ sở để giới quan sát thận trọng kỳ vọng tiến trình xây dựng hiệp ước sẽ được khôi phục theo hướng thực chất hơn trong các tháng tới.

Về phương diện thể chế, một bước đi quan trọng đã được thiết lập trong tháng 2/2026 khi Ủy ban đàm phán liên chính phủ bầu Đại sứ Julio Cordano của Chile làm Chủ tịch mới, với cam kết thúc đẩy tiến trình “về đích”. UNEP cho biết phiên họp nối lại này chỉ tập trung vào công tác tổ chức và bầu nhân sự, chưa bước vào đàm phán nội dung. Tuy nhiên, trong thư gửi các nước thành viên ngày 19/2, Chủ tịch mới nhấn mạnh ba nguyên tắc then chốt cho giai đoạn sắp tới là bao trùm, minh bạch và tính dự báo, đồng thời cho biết sẽ công bố lộ trình công việc trong những tuần tiếp theo để thu hẹp khác biệt và sớm nối lại đối thoại thực chất.

Sự cấp thiết của hiệp ước là không thể phủ nhận. Theo AFP, thế giới hiện sản xuất hơn 400 triệu tấn nhựa mỗi năm, trong đó khoảng một nửa là sản phẩm dùng một lần. Trong khi đó, đánh giá được Chủ tịch INC dẫn lại trong thư chính thức nêu rõ ô nhiễm nhựa có thể gần như tăng gấp ba vào năm 2060 nếu cộng đồng quốc tế không hành động dưới một tầm nhìn chung. Chính vì vậy, hiệp ước đang được theo đuổi không chỉ là một văn kiện môi trường đơn thuần, mà còn được xem như nền tảng pháp lý toàn cầu nhằm điều chỉnh từ khâu sản xuất, thiết kế, tiêu dùng đến quản lý chất thải nhựa, bao gồm cả ô nhiễm trong môi trường biển.

Từ góc độ pháp luật và chính sách công, diễn biến mới nhất cho thấy xu hướng xây dựng các chuẩn mực ràng buộc quốc tế về ô nhiễm nhựa vẫn đang tiếp tục hình thành, bất chấp những khác biệt lợi ích rất sâu sắc giữa các quốc gia. Với các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, đây là tín hiệu cần được theo dõi sát để chủ động chuẩn bị về thể chế, năng lực quản trị chất thải, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, cơ chế kiểm soát hóa chất và lộ trình chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn. Nói cách khác, dù hiệp ước chưa thành hình, áp lực hoàn thiện khung pháp lý quốc gia theo hướng đồng bộ với các chuẩn mực quốc tế đã hiện hữu rõ ràng hơn.

Có thể thấy, việc các cuộc đàm phán gần đây được mô tả là “mang tính xây dựng” không đồng nghĩa mọi bất đồng đã được tháo gỡ, nhưng là một tín hiệu chính trị và pháp lý tích cực sau nhiều tháng đình trệ. Trong bối cảnh ô nhiễm nhựa ngày càng trở thành thách thức xuyên biên giới, việc duy trì đối thoại, củng cố niềm tin và thúc đẩy lộ trình đàm phán minh bạch, thực chất chính là điều kiện tiên quyết để cộng đồng quốc tế tiến gần hơn tới một hiệp ước toàn cầu hiệu quả, khả thi và có tính ràng buộc đủ mạnh trong tương lai.