Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: Khi pháp luật “bắt nhịp” đời sống đô thị và chính quyền số ở TP. Hồ Chí Minh

Tại TP.HCM – đô thị đặc biệt với quy mô dân số lớn, quan hệ hôn nhân gia đình đa dạng và phức tạp – kết quả thi hành Luật cho thấy một bức tranh nhiều điểm sáng, đồng thời đặt ra các yêu cầu hoàn thiện thể chế để theo kịp biến đổi xã hội.

Khi pháp luật phải đi cùng "nhịp thở” của đô thị lớn

Điểm đáng chú ý trong tổ chức thi hành Luật HN&GĐ 2014 tại TP.HCM là sự vào cuộc sớm và tương đối đồng bộ của chính quyền địa phương. Ngay khi Luật có hiệu lực, Thành phố triển khai kế hoạch thực hiện, phân công trách nhiệm rõ ràng cho cơ quan tư pháp và các sở, ngành, địa phương nhằm bảo đảm thống nhất trong áp dụng và kịp thời xử lý các phát sinh.

Trong bối cảnh đô thị lớn, “đưa luật vào đời sống” không thể chỉ dừng ở văn bản hướng dẫn, mà cần một chiến lược phổ biến – giáo dục pháp luật có trọng tâm. TP.HCM xác định tuyên truyền pháp luật hôn nhân gia đình là nhiệm vụ thường xuyên; nội dung tập trung vào các nhóm quy định gắn trực tiếp với người dân như độ tuổi kết hôn, kết hôn có yếu tố nước ngoài, xác định cha mẹ con, nuôi con nuôi và phòng, chống bạo lực gia đình.

Đáng chú ý, công tác truyền thông không chỉ hướng tới “phủ rộng” mà còn thể hiện yếu tố bao trùm, tiếp cận nhóm yếu thế: Thành phố phối hợp tổ chức hội thi tìm hiểu pháp luật, chương trình ghi hình – phát sóng truyền hình; đồng thời biên soạn, phát hành nhiều tài liệu theo hướng “dễ tiếp cận, dễ sử dụng” như Cẩm nang hôn nhân – gia đình cấp phát khi đăng ký kết hôn, chương trình Sách nói pháp luật phục vụ người khiếm thị, cùng 4.800 bộ tài liệu tiền hôn nhân và hơn 140.000 tờ gấp pháp luật.

Một số điểm nhấn 10 năm thi hành Luật HN&GĐ 2014 tại TP.HCM

- 572.261 đăng ký kết hôn trong nước; 34.034 kết hôn có yếu tố nước ngoài.

- Hơn 13 triệu dữ liệu sổ bộ hộ tịch được số hóa; 100% hồ sơ hộ tịch xử lý trên hệ thống điện tử.

- Làm sạch 675.732 dữ liệu khai sinh; 147.301 dữ liệu kết hôn; thí điểm kết hôn trực tuyến và xác nhận tình trạng hôn nhân trực tuyến.

Số hóa hộ tịch: từ “giải quyết hồ sơ” sang “quản trị dữ liệu”

Nếu tuyên truyền là “mặt trận mềm”, thì cải cách thủ tục và chuyển đổi số là “đòn bẩy cứng” nâng chất lượng phục vụ người dân. Báo cáo cho thấy khối lượng giải quyết thủ tục hôn nhân tại TP.HCM rất lớn: 572.261 trường hợp đăng ký kết hôn trong nước và 34.034 trường hợp kết hôn có yếu tố nước ngoài.

Trên nền áp lực hồ sơ lớn, chuyển đổi số trở thành lời giải căn cơ. Thành phố đã số hóa hơn 13 triệu dữ liệu sổ bộ hộ tịch, tích hợp vào hệ thống đăng ký – quản lý hộ tịch; 100% hồ sơ hộ tịch được tiếp nhận và giải quyết trên hệ thống điện tử. Đây là tiền đề quan trọng để giảm giấy tờ, rút ngắn thời gian và giảm chi phí tuân thủ cho người dân.

Một bước tiến đáng kể khác là liên thông thủ tục hành chính theo vòng đời, giảm tình trạng “mỗi việc – một bộ hồ sơ”: từ khai sinh – thường trú – bảo hiểm y tế; khai tử – xóa thường trú – trợ cấp mai táng; và tích hợp xác nhận tình trạng hôn nhân với đăng ký kết hôn.

Ở lớp sâu hơn của quản trị dữ liệu, TP.HCM thường xuyên đối chiếu dữ liệu hộ tịch với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; đã làm sạch 675.732 dữ liệu khai sinh và 147.301 dữ liệu kết hôn, hướng tới dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”. Thành phố cũng là một trong những địa phương đầu tiên thí điểm đăng ký kết hôn trực tuyến và xác nhận tình trạng hôn nhân trực tuyến, giải quyết hàng nghìn hồ sơ trong giai đoạn thí điểm. Đặc biệt, việc triển khai các mô hình trực tuyến tạo nền cho việc thực hiện quy định mới theo Nghị định số 07/2025/NĐ-CP: khi đăng ký kết hôn trong nước, cơ quan đăng ký hộ tịch không yêu cầu nộp giấy xác nhận tình trạng hôn nhân, thay vào đó tăng cường khai thác – xác minh trên các cơ sở dữ liệu điện tử.

Thực tiễn đô thị lớn đặt ra những tình huống vượt ra ngoài “một cơ quan xử lý”. TP.HCM tăng cường phối hợp giữa tư pháp – công an – tòa án – hội phụ nữ… nhất là trong các hồ sơ phức tạp: kết hôn có yếu tố nước ngoài, xác minh nhân thân cư trú, hỗ trợ phụ nữ và trẻ em là nạn nhân bạo lực gia đình, trợ giúp pháp lý và giải quyết các vụ việc nhạy cảm.

Cách làm này cho thấy một thông điệp quan trọng: thi hành Luật HN&GĐ không chỉ là giải quyết thủ tục, mà còn là cơ chế bảo vệ quyền (quyền nhân thân, quyền trẻ em, quyền bình đẳng) thông qua sự phối hợp thực chất, kịp thời.

Bức tranh 10 năm thi hành Luật HN&GĐ 2014 tại TP.HCM cho thấy một thực tế rõ ràng: pháp luật chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được tổ chức thực hiện bằng cả truyền thông nâng nhận thức và cải cách – số hóa nâng chất lượng phục vụ. Những kết quả về phổ biến pháp luật, liên thông thủ tục, làm sạch dữ liệu và thí điểm dịch vụ công trực tuyến đang góp phần đưa các nguyên tắc tiến bộ của Luật vào từng hồ sơ hộ tịch, từng quyết định liên quan quyền trẻ em, từng nỗ lực phòng, chống bạo lực gia đình.

Trong giai đoạn tới, việc hoàn thiện thể chế theo các kiến nghị (ly thân, tài sản, mang thai hộ, thẩm quyền, chuyển đổi giới tính, tiêu chí “hôn nhân trầm trọng”…) sẽ là chìa khóa để Luật tiếp tục “đi trước một bước” so với biến đổi xã hội từ đó củng cố nền tảng gia đình Việt Nam ấm no, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh như mục tiêu xuyên suốt của chính sách pháp luật.