Việt Nam triển khai kế hoạch hành động làm sạch không khí sạch cho mọi người dân đến 2030

Những năm gần đây, tình trạng ô nhiễm không khí tại nhiều đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, các thành phố công nghiệp và khu vực làng nghề đã trở thành vấn đề nhức nhối. Không ít thời điểm, chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở mức kém, xấu, thậm chí rất xấu. Nguồn phát thải đến từ nhiều phía: khí thải giao thông với mật độ phương tiện dày đặc; các khu công nghiệp, nhà máy nằm gần khu dân cư; bụi từ hoạt động xây dựng, bốc xếp hàng hóa; khói từ làng nghề, cơ sở sản xuất nhỏ lẻ; thói quen đốt rác, đốt phụ phẩm nông nghiệp ngoài đồng ruộng… Ô nhiễm không khí làm gia tăng bệnh hô hấp, tim mạch, ảnh hưởng năng suất lao động, chất lượng sống và gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế.

Trước thực tế đó, Kế hoạch hành động quốc gia giai đoạn 2026 – 2030 đặt mục tiêu kiểm soát, ngăn chặn và từng bước làm sạch bầu không khí, nhất là tại các “điểm nóng” ô nhiễm. Đến năm 2030, chất lượng không khí tại các đô thị lớn, khu vực tập trung đông dân cư phải được cải thiện rõ rệt; số ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình tăng lên; nồng độ các chất ô nhiễm chủ yếu có xu hướng giảm, đáp ứng quy chuẩn Việt Nam và tiệm cận khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới. Về dài hạn, tầm nhìn đến năm 2045 gắn chặt với chiến lược tăng trưởng xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn, chuyển dịch sang mô hình phát triển các-bon thấp.

Để đạt được các mục tiêu trên, kế hoạch đề ra hệ thống nhiệm vụ, giải pháp theo hướng “đánh” trực tiếp vào từng nhóm nguồn thải, đồng thời hoàn thiện nền tảng thể chế và tăng cường công cụ quản lý hiện đại. Trước hết, Nhà nước sẽ tiếp tục rà soát, bổ sung, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn về chất lượng không khí và khí thải; tăng cường thanh tra, xử lý nghiêm các hành vi xả thải vượt quy định, không vận hành hệ thống xử lý khí thải, đốt chất thải trái phép. Cùng với đó, mạng lưới quan trắc môi trường không khí tự động, liên tục sẽ được mở rộng; dữ liệu được kết nối và chia sẻ, hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ dự báo, cảnh báo sớm để người dân và chính quyền chủ động ứng phó.

Một trụ cột quan trọng là thúc đẩy chuyển đổi năng lượng và phát triển giao thông xanh. Kế hoạch khuyến khích sử dụng nhiên liệu sạch, năng lượng tái tạo trong sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt; loại bỏ dần công nghệ lạc hậu, tiêu tốn năng lượng, phát thải lớn trong công nghiệp. Ngành giao thông được giao nhiệm vụ phát triển hệ thống vận tải công cộng khối lượng lớn, ưu tiên các phương tiện ít phát thải, phương tiện sử dụng điện, khí tự nhiên; đồng thời siết chặt kiểm soát khí thải phương tiện cơ giới, nhất là xe cũ, xe quá niên hạn, không đạt tiêu chuẩn môi trường.

Đối với nguồn thải công nghiệp, xây dựng và bốc xếp hàng hóa, các cơ sở sản xuất, khu công nghiệp phải lắp đặt, vận hành hệ thống xử lý khí thải đạt chuẩn, truyền dữ liệu quan trắc về cơ quan quản lý; hoạt động xây dựng phải tuân thủ các biện pháp che chắn, tưới nước, vận chuyển đúng quy định để hạn chế bụi. Khu vực nông thôn và làng nghề được yêu cầu giảm mạnh tình trạng đốt phụ phẩm nông nghiệp ngoài đồng, đốt rác tùy tiện; khuyến khích mô hình thu gom, tái sử dụng phụ phẩm trong sản xuất năng lượng sinh khối, phân bón hữu cơ; từng bước sắp xếp, di dời các cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng ra khỏi khu dân cư.

Song song với đó, kế hoạch nhấn mạnh phát triển không gian xanh và hạ tầng đô thị bền vững. Các chương trình trồng cây xanh, xây dựng công viên, dải cây xanh ven đường, hồ điều hòa, mặt nước sẽ được lồng ghép trong quy hoạch và kế hoạch đầu tư của địa phương. Không gian xanh góp phần cải thiện vi khí hậu đô thị, hấp thụ bụi và khí độc, tạo môi trường sống lành mạnh cho người dân.

Một nội dung đáng chú ý khác là tăng cường nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ xử lý khí thải, sản xuất sạch hơn; khuyến khích các mô hình kinh tế tuần hoàn, tái chế, tái sử dụng chất thải. Việt Nam cũng sẽ chủ động mở rộng hợp tác quốc tế, huy động các nguồn tài chính xanh, kỹ thuật và kinh nghiệm để triển khai các dự án giảm phát thải, cải thiện chất lượng không khí.

Để bảo đảm tính khả thi, Kế hoạch hành động quốc gia phân công rõ trách nhiệm: Bộ Tài nguyên và Môi trường là cơ quan đầu mối, hướng dẫn, tổ chức triển khai, theo dõi và đánh giá kết quả; các bộ Giao thông vận tải, Công Thương, Xây dựng, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Y tế… xây dựng chương trình cụ thể trong ngành mình quản lý; UBND các tỉnh, thành phố ban hành kế hoạch hành động cấp tỉnh, xác định khu vực ô nhiễm trọng điểm, bố trí nguồn lực, lồng ghép nhiệm vụ bảo vệ môi trường không khí vào quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội.

Không khí là “tài nguyên vô hình” nhưng thiết yếu cho mọi hoạt động sống. Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026 – 2030 vì thế không chỉ là văn bản của Chính phủ, mà là lời kêu gọi hành động gửi tới từng bộ, ngành, từng địa phương, doanh nghiệp và mỗi người dân. Mỗi thói quen thay đổi theo hướng xanh hơn – hạn chế đốt rác, giảm sử dụng phương tiện cá nhân, ưu tiên phương tiện công cộng, tiết kiệm năng lượng, trồng và bảo vệ cây xanh – đều góp phần trực tiếp làm sạch không khí. Khi chính sách được thực thi nghiêm túc và cộng đồng cùng chung tay, bầu trời Việt Nam sẽ ngày càng trong lành hơn cho thế hệ hôm nay và mai sau.